“डायबेटीस असलेल्या व्यक्तींनी आंबा पूर्णपणे टाळावा” ही समजूत वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी वारंवार सांगतात की डायबेटीस हा “अन्नावर बंदी घालण्याचा आजार” नसून “चयापचय नियंत्रणाचा (मेटाबॉलिक नियंत्रणाचा ) आजार” आहे. म्हणजेच कोणताही पदार्थ पूर्णपणे बंद करण्यापेक्षा तो शरीरात कसा पचतो, त्याचा रक्तातील साखरेवर कसा परिणाम होतो आणि तो आपण कशा पद्धतीने खातो हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

“डायबेटीसचे नियंत्रण म्हणजे फक्त औषध नाही, तर योग्य आहार, नियमित हालचाल, पुरेशी झोप आणि कमी ताण यांचा एकत्रित परिणाम आहे.” त्यामुळे आंब्यासारख्या फळांबाबत निर्णय घेताना संपूर्ण जीवनशैली लक्षात घेणे आवश्यक असते.

आंबा हे फळ नैसर्गिकरित्या गोड असले तरी त्यामध्ये केवळ साखर नसून आहारातील तंतू, जीवनसत्त्वे (विशेषतः जीवनसत्त्व अ आणि जीवनसत्त्व क), अँटिऑक्सिडंट्स आणि वनस्पतीजन्य पोषक घटक देखील मुबलक प्रमाणात असतात. त्यामुळे आंबा हा पोषणमूल्यांनी समृद्ध फळ मानला जातो. त्यामुळे त्याचा परिणाम फक्त साखरेवर मोजणे चुकीचे ठरते; तर त्याचा एकूण ग्लायसेमिक प्रतिसाद विचारात घ्यावा लागतो.

ग्लायसेमिक निर्देशांक (ग्लायसेमिक इंडेक्स) ही संकल्पना महत्त्वाची ठरते. याचा अर्थ एखादा पदार्थ खाल्ल्यानंतर रक्तातील साखर किती वेगाने वाढते हे मोजणे. आंब्याचा निर्देशांक मध्यम श्रेणीत येतो, म्हणजे तो साखर हळूहळू वाढवतो. पण जर तो जास्त प्रमाणात किंवा चुकीच्या वेळी खाल्ला गेला, तर साखरेत झपाट्याने वाढ होऊ शकते.

याचबरोबर ग्लायसेमिक भार (ग्लायसेमिक लोड) ही संकल्पना अधिक उपयुक्त आहे. यामध्ये पदार्थातील एकूण कार्बोहायड्रेटचे प्रमाण आणि निर्देशांक दोन्ही विचारात घेतले जातात. त्यामुळे कमी प्रमाणात आंबा खाल्ल्यास त्याचा परिणाम कमी होतो; पण मोठ्या प्रमाणात खाल्ल्यास साखरेची पातळी वाढू शकते.

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी त्यांच्या आहारविषयक मार्गदर्शनात “प्रमाण नियंत्रण” यावर विशेष भर देतात. त्यांच्या मते, “अन्न चुकीचे नसते, पण प्रमाण चुकीचे असते.” त्यामुळे पूर्ण आंबा खाण्याऐवजी २–३ फोडी खाणे अधिक योग्य आहे. हे कार्बोहायड्रेटचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते. ते सांगतात की आंबा कधी खाल्ला जातो हेही खूप महत्त्वाचे आहे. रिकाम्या पोटी आंबा खाल्ल्यास साखर लवकर वाढू शकते. त्यामुळे आंबा नेहमी जेवणानंतर किंवा संतुलित आहाराचा भाग म्हणून खाणे अधिक योग्य आहे.

त्यांच्या सर्वसमावेशक आहार (holistic nutrition approach )पद्धतीनुसार ते “अन्न संयोजन” यावर भर देतात. आंबा कधीही एकटा खाऊ नये, तर तो प्रथिने आणि चांगल्या मेदांसोबत ( फॅट्स) खावा. उदाहरणार्थ —
• आंबा + बदाम / अक्रोड
• आंबा + दही
• आंबा + चिया बिया / जवस

या संयोजनामुळे पचनाची गती कमी होते आणि साखर हळूहळू रक्तात मिसळते. त्यामुळे साखरेत अचानक वाढ टाळता येते. “संतुलित आहार हा मधुमेह नियंत्रणाचा पाया आहे.” जेव्हा आपण कार्बोहायड्रेट, प्रथिने आणि मेद यांचा योग्य समतोल ठेवतो, तेव्हा शरीरातील इन्सुलिनची क्रिया अधिक नियंत्रित राहते.

ते इन्सुलिन प्रतिकाराबद्दलही सांगतात. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. त्यामुळे जास्त साखर असलेले पदार्थ मोठ्या प्रमाणात घेतल्यास साखर रक्तातच राहते. त्यामुळे आंबा खाताना प्रमाण आणि योग्य संयोजन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. ते व्यक्तिनिहाय फरकावरही भर देतात. प्रत्येक व्यक्तीचा चयापचय वेगळा असतो. काही लोकांमध्ये आंबा खाल्ल्यावर साखर जास्त वाढते, तर काहींमध्ये कमी वाढते. त्यामुळे स्वतःची साखर नियमित तपासणे खूप आवश्यक आहे. आंबा खाल्ल्यानंतर १–२ तासांनी साखर तपासल्यास योग्य अंदाज येतो।

ते जीवनशैलीतील घटकांवरही भर देतात —
• नियमित चालणे किंवा व्यायाम केल्याने इन्सुलिनची कार्यक्षमता वाढते
• चांगली झोप घेतल्याने हार्मोन्सचा समतोल सुधारतो
• ताण कमी ठेवल्यास साखर नियंत्रणात राहते

जर हे सर्व घटक योग्य असतील, तर मर्यादित प्रमाणात आंबा खाणे सुरक्षित ठरते.
“मधुमेहामध्ये कोणताही पदार्थ पूर्णपणे वर्ज्य नाही; योग्य प्रमाण, योग्य वेळ आणि योग्य संयोजन हेच खरे नियंत्रण आहे.”
म्हणूनच, आंबा खाऊ शकता — पण समजून, मोजून आणि संतुलित पद्धतीने