डायबिटीस वाढण्यापूर्वी शरीरात कोणती १० लक्षणे दिसू शकतात? वारंवार तहान लागणे, लघवी होणे, सतत थकवा, वजन वाढणे किंवा दृष्टी धूसर होणे ही रक्तातील साखर वाढल्याची काही संभाव्य संकेत असू शकतात. मात्र, प्री-डायबिटीसची लक्षणे अनेकदा स्पष्ट दिसत नाहीत. त्यामुळे वेळेवर रक्तातील साखरेची तपासणी, योग्य आहार आणि नियमित व्यायाम महत्त्वाचे आहेत. जाणून घ्या डायबिटीसची सुरुवातीची १० लक्षणे, इन्सुलिन रेसिस्टन्सचे संकेत आणि प्री-डायबिटीस वेळीच ओळखण्यासाठी कोणत्या गोष्टींकडे लक्ष द्यावे.

“मी रोज डायबिटीसची औषधे घेतो, तरी माझी शुगर कमी का होत नाही?” हा प्रश्न तुम्हालाही पडतोय का? औषधे नियमित घेऊनही रक्तातील साखर वाढत असेल, तर कारण फक्त औषधांमध्येच असेल असे नाही. तुमचा आहार, वजन, पोटाची चरबी, इन्सुलिन रेसिस्टन्स, व्यायाम, झोप आणि ताणतणाव यापैकी कोणती गोष्ट डायबिटीस नियंत्रणात अडथळा आणत आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. औषधे घेऊनही शुगर वाढण्यामागची ८ महत्त्वाची कारणे आणि काय काळजी घ्यावी, हे या ब्लॉगमध्ये जाणून घ्या.

इन्सुलिन सुरू केल्यानंतर ते आयुष्यभर घ्यावे लागते का? हा प्रश्न मधुमेहाच्या अनेक रुग्णांना सतावतो. “एकदा इन्सुलिन सुरू झाले की ते कधीच बंद करता येत नाही” हा गैरसमज आजही मोठ्या प्रमाणात आहे. पण सत्य असे आहे की प्रत्येक मधुमेहाच्या रुग्णाला आयुष्यभर इन्सुलिन घ्यावेच लागते असे नाही.

विशेषतः Type 2 Diabetes मध्ये काही परिस्थितींमध्ये इन्सुलिन तात्पुरते आवश्यक असू शकते आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात आल्यानंतर डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली त्याची मात्रा कमी किंवा काही वेळा बंदही करता येऊ शकते. मात्र Type 1 Diabetes मध्ये इन्सुलिनची गरज सामान्यतः दीर्घकाळ असते.

म्हणून इन्सुलिनची भीती न बाळगता, “मला इन्सुलिन का सुरू केले आहे आणि ते किती काळ आवश्यक आहे?” हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. इन्सुलिन किंवा मधुमेहाची औषधे स्वतःहून कधीही बंद करू नका.

“मला मधुमेह आहे… मग चहा बंद करावा का?”, “कॉफी प्यायल्याने रक्तातील साखर वाढते का?” “साखर न घालता चहा घेतला तर तो सुरक्षित आहे का?” हे प्रश्न मधुमेह असलेल्या अनेक व्यक्तींना पडतात. विशेषतः आपल्या देशात चहा ही फक्त एक पेयाची सवय नाही, तर आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक भाग आहे.

“मी गोड खात नाही, आहाराची काळजी घेतो, तरीही माझे वजन कमी का होत नाही?”
मधुमेह असलेल्या अनेक व्यक्तींना हा प्रश्न पडतो. वजन कमी करण्यासाठी केवळ कमी खाणे पुरेसे नसते. शरीरातील इन्सुलिनची कार्यक्षमता, आहार, व्यायाम, स्नायूंची ताकद, जेवणाची वेळ आणि दैनंदिन जीवनशैली या सर्व गोष्टींचा विचार करावा लागतो. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मधुमेहावरील विविध चर्चांमध्येही इन्सुलिन प्रतिरोध, लठ्ठपणा, आहार, व्यायाम, उपवास आणि जीवनशैलीतील बदल यांना महत्त्व दिलेले दिसते.

मधुमेह झाला की दूध पूर्णपणे बंद करावे का? दूध प्यायल्यामुळे रक्तातील साखर वाढते का? आणि दूध आरोग्यासाठी चांगले असेल तर मधुमेह असताना ते किती घ्यावे? हे प्रश्न अनेक मधुमेही रुग्णांना पडतात. लहानपणापासून आपल्याला सांगितले जाते की दूध हे पौष्टिक आहे. दुधामध्ये कॅल्शियम, प्रथिने आणि इतर पोषक घटक असतात. त्यामुळे दूध हे आपल्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग मानले जाते. पण मधुमेह झाल्यानंतर दूध घेताना काही महत्त्वाच्या गोष्टी समजून घेणे आवश्यक आहे.

डायबिटीसचे निदान झाल्यानंतर अनेक लोक सर्वात आधी फळे खाणे बंद करतात. “फळांमध्ये साखर असते, त्यामुळे फळे खाल्ली तर रक्तातील साखर वाढेल!” पण खरंच सर्व फळे डायबिटीसमध्ये बंद करावी लागतात का?

उत्तर आहे — नाही.

प्रत्येक थायरॉईड रुग्णाने हे नक्की वाचावे!

“माझा थायरॉईड वाढला आहे… म्हणूनच माझे वजन कमी होत नाही.”
“माझी साखर वाढली आहे… पण त्याचा थायरॉईडशी काही संबंध आहे का?”

हे प्रश्न आज अनेक रुग्ण विचारतात. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे थायरॉईड आणि मधुमेह हे दोन वेगळे आजार असले तरी ते शरीरात एकमेकांशी अतिशय जवळून जोडलेले आहेत. थायरॉईडचे हार्मोन्स शरीरातील चयापचय (Metabolism) नियंत्रित करतात, तर इन्सुलिन रक्तातील साखर नियंत्रित करते. यापैकी एकामध्ये बिघाड झाला तर दुसऱ्यावरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

अनेक मधुमेही व्यक्ती एक प्रश्न वारंवार विचारतात
“रात्रीची साखर नियंत्रणात असते, मी रात्री जास्त गोडही खात नाही; तरी सकाळी उपाशीपोटी साखर वाढलेली का दिसते?
सकाळची वाढलेली साखर ही केवळ आदल्या दिवशी गोड खाल्ल्यामुळे होत नाही.
त्यामागे शरीरातील इन्सुलिनची कार्यक्षमता, यकृतातून ग्लुकोजची निर्मिती, रात्रीचा आहार, झोप, ताणतणाव, वजन आणि एकूण जीवनशैली यांचा एकत्रित परिणाम असू शकतो.

“डॉक्टर, मला डायबेटीस झाला आहे… आता माझं आयुष्य पूर्वीसारखं राहणार नाही का?”

डायबेटीसचे निदान झाल्यानंतर हा प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक रुग्णाच्या मनात येतो. अनेकांना वाटते की आता आयुष्यभर औषधे, पथ्य, निर्बंध आणि गुंतागुंत यांच्यासोबतच जगावे लागेल.
परंतु वास्तव वेगळे आहे.

योग्य जीवनशैली, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, ताणाचे व्यवस्थापन आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार घेतल्यास अनेक लोक सक्रिय, निरोगी आणि समाधानकारक जीवन जगू शकतात. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या सार्वजनिक आरोग्य शिक्षणातही हा संदेश वारंवार दिसून येतो—डायबेटीस हा फक्त रक्तातील साखरेचा आजार नसून जीवनशैलीशी संबंधित विकार आहे आणि त्याचे व्यवस्थापनही सर्वांगीण असायला हवे.