मधुमेह झाला की दूध पूर्णपणे बंद करावे का? दूध प्यायल्यामुळे रक्तातील साखर वाढते का? आणि दूध आरोग्यासाठी चांगले असेल तर मधुमेह असताना ते किती घ्यावे? हे प्रश्न अनेक मधुमेही रुग्णांना पडतात. लहानपणापासून आपल्याला सांगितले जाते की दूध हे पौष्टिक आहे. दुधामध्ये कॅल्शियम, प्रथिने आणि इतर पोषक घटक असतात. त्यामुळे दूध हे आपल्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग मानले जाते. पण मधुमेह झाल्यानंतर दूध घेताना काही महत्त्वाच्या गोष्टी समजून घेणे आवश्यक आहे.

दुधामध्ये साखर असते का?
होय, दुधामध्ये नैसर्गिकरित्या दुग्धशर्करा असते. त्यामुळे दूध पूर्णपणे साखरमुक्त नसते. दूध प्यायल्यानंतर रक्तातील साखरेवर परिणाम होऊ शकतो. पण याचा अर्थ असा नाही की मधुमेह असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने दूध पूर्णपणे बंद केले पाहिजे. मधुमेहाच्या नियंत्रणासाठी फक्त एका पदार्थाकडे पाहण्यापेक्षा संपूर्ण आहार, प्रमाण, शारीरिक हालचाल, वजन आणि शरीरातील इन्सुलिनच्या कार्याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

दूध प्यायल्यामुळे मधुमेह होतो का?
हा एक मोठा गैरसमज आहे. फक्त दूध प्यायल्यामुळे मधुमेह होतो असे सरळ समीकरण नाही. मधुमेह हा शरीरातील इन्सुलिनच्या कार्याशी, इन्सुलिनच्या प्रतिकाराशी, वजनाशी, आहाराशी आणि जीवनशैलीशी संबंधित असलेला गुंतागुंतीचा आजार आहे. म्हणून “मी दूध पितो म्हणून मला मधुमेह झाला” असे म्हणणे योग्य नाही.

मग मधुमेह असताना दूध प्यावे की नाही? याचे उत्तर प्रत्येक व्यक्तीसाठी सारखे नसते.

महत्त्वाचे म्हणजे—
• किती दूध घेतले जाते?
• दूधामध्ये साखर घातली आहे का?
• दुधासोबत काय खाल्ले जाते?
• दिवसभरातील एकूण आहार कसा आहे?
• शारीरिक हालचाल किती आहे?
• रक्तातील साखरेचे नियंत्रण कसे आहे?
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती दूध घेताना त्यामध्ये साखर घालते आणि त्यासोबत बिस्किटे किंवा गोड पदार्थ खाते. अशा वेळी रक्तातील साखरेवर परिणाम फक्त दुधामुळे झाला असे म्हणता येणार नाही.

दुधामध्ये साखर घालणे टाळा . ही अतिशय महत्त्वाची गोष्ट आहे. अनेक जण दूध घेताना त्यात साखर, गोड पेयाची पूड किंवा इतर गोड पदार्थ मिसळतात. मधुमेह असताना ही सवय टाळणे योग्य आहे. कारण दुधामध्ये आधीपासूनच नैसर्गिक दुग्धशर्करा असते. त्यात अतिरिक्त साखर घातल्यामुळे एकूण साखरेचे प्रमाण आणखी वाढते. म्हणून प्रश्न फक्त “दूध प्यावे का?” असा नसून, “दूध कशा पद्धतीने घेत आहोत?” हा देखील तितकाच महत्त्वाचा आहे.

दूध आणि इन्सुलिनचा प्रतिकार
मधुमेहामध्ये इन्सुलिनचा प्रतिकार हा महत्त्वाचा विषय आहे. शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रकारे प्रतिसाद देत नाहीत, तेव्हा रक्तातील साखरेचे नियंत्रण बिघडू शकते. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मधुमेहावरील मांडणीत इन्सुलिनचा प्रतिकार, शरीरातील अतिरिक्त चरबी, आहार आणि जीवनशैली यांच्यातील संबंधावर भर दिला जातो. त्यांच्या आहारविषयक दृष्टिकोनामध्ये वनस्पतीजन्य आहाराला महत्त्व दिले जाते. म्हणून दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांऐवजी वनस्पतीजन्य पर्यायांचा विचार करण्याची पद्धतही त्यांच्या सामग्रीमध्ये दिसते.

वनस्पतीजन्य दूध म्हणजे काय?
आज बाजारामध्ये विविध वनस्पतींपासून तयार केलेले दूध उपलब्ध आहे.
उदाहरणार्थ – सोयाबीनपासून तयार केलेले दूध, बदामापासून तयार केलेले दूध आणि इतर वनस्पतीजन्य पर्याय. पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा. वनस्पतीजन्य आहे म्हणजे ते आपोआप मधुमेहासाठी योग्य आहे असे नाही. बाजारातील काही तयार पेयांमध्ये अतिरिक्त साखर असू शकते. म्हणून असे पदार्थ घेताना त्यामध्ये अतिरिक्त साखर आणि एकूण कर्बोदकांचे प्रमाण किती आहे हे पाहणे महत्त्वाचे आहे.

दूधासोबत बिस्किटे खाण्याची सवय आहे का?
ही सवय अनेक घरांमध्ये आहे. संध्याकाळी एक कप दूध किंवा चहा आणि त्यासोबत दोन-तीन बिस्किटे. पण मधुमेह असलेल्या व्यक्तीने संपूर्ण आहाराचा विचार केला पाहिजे. दूध + बिस्किटे + ब्रेड + गोड पदार्थ असे वारंवार खाल्ले तर दिवसभरातील कर्बोदकांचे प्रमाण वाढू शकते. त्यामुळे एका पदार्थाला दोष देण्याऐवजी संपूर्ण आहाराचा विचार करणे आवश्यक आहे.

मधुमेहामध्ये दूध घेताना कोणत्या चुका टाळाव्यात?
१. दुधात साखर घालणे – अतिरिक्त साखर शक्यतो टाळा.
२. दूध अमर्याद प्रमाणात घेणे – पौष्टिक आहे म्हणून कोणताही पदार्थ अमर्याद प्रमाणात घेणे योग्य नाही.
३. दुधासोबत गोड पदार्थ घेणे – बिस्किटे, मिठाई किंवा इतर गोड पदार्थांसोबत दूध घेण्याची सवय टाळणे चांगले.
४. तयार गोड पेयांवर अवलंबून राहणे – दुधामध्ये मिसळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या काही तयार पूड किंवा पेयांमध्ये अतिरिक्त साखर असू शकते.
५. फक्त एका पदार्थावर लक्ष केंद्रित करणे – मधुमेह नियंत्रणासाठी संपूर्ण आहार आणि जीवनशैली महत्त्वाची आहे.

दूध बंद केल्याने मधुमेह बरा होतो का?
नाही. फक्त दूध बंद केले म्हणून मधुमेहाचा मूळ प्रश्न संपतो असे समजणे चुकीचे आहे. मधुमेहाच्या नियंत्रणासाठी योग्य आहारासोबत— नियमित शारीरिक हालचाल, वजनाचे योग्य व्यवस्थापन, पुरेशी झोप, ताणतणावाचे नियंत्रण आणि आवश्यक वैद्यकीय उपचार यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

मग मधुमेही व्यक्तीने दूध घ्यावे की टाळावे?
याचे साधे उत्तर असे देता येईल— मधुमेह आहे म्हणून दूध म्हणजे विष नाही. पण त्याच वेळी, दूध पौष्टिक आहे म्हणून ते अमर्याद प्रमाणात घ्यावे असेही नाही. प्रमाण, संपूर्ण आहार आणि तुमच्या शरीरावर होणारा परिणाम या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. एक महत्त्वाची गोष्ट- जर तुम्ही मधुमेहासाठी औषधे किंवा इन्सुलिन घेत असाल तर केवळ इंटरनेटवरील माहितीच्या आधारे तुमच्या आहारात मोठे बदल करू नका. दूध पूर्णपणे बंद करायचे असेल, वनस्पतीजन्य पर्याय घ्यायचे असतील किंवा औषधांमध्ये बदल करायचा असेल तर डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

शेवटी लक्षात ठेवा:
मधुमेहामध्ये प्रश्न फक्त “दूध प्यावे की टाळावे?” एवढाच नाही. खरा प्रश्न आहे…
आपण काय खातो?, किती खातो, कशासोबत खातो?, दिवसभर किती शारीरिक हालचाल करतो? आणि आपल्या रक्तातील साखरेवर त्याचा काय परिणाम होतो? मधुमेह नियंत्रणासाठी एका पदार्थाला दोष देण्यापेक्षा संपूर्ण आहार आणि जीवनशैलीकडे पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

“मधुमेह आहे म्हणून दूध घाबरून बंद करू नका, पण दूध आरोग्यदायी आहे म्हणून विचार न करता अमर्याद प्रमाणातही घेऊ नका.” प्रमाण, योग्य निवड आणि संपूर्ण जीवनशैली हेच महत्त्वाचे आहे.