डायबेटीसमध्ये वजन कमी का होत नाही? इन्सुलिन रेसिस्टन्स समजून घेतल्याशिवाय उत्तर मिळणार नाही!

“मी कमी खातो… तरीही वजन कमी का होत नाही!” हा प्रश्न आज प्रत्येक दुसरा मधुमेही रुग्ण विचारताना दिसतो. मी गोड पूर्ण बंद केले आहे, रोज 45 मिनिटे चालतो, औषधे नियमित घेतो. तरीही पोटावरील चरबी कमी होत नाही. अनेकांना वाटते की वजन कमी होत नाही कारण ते पुरेसा व्यायाम करत नाहीत. पण डॉ. भाग्येश कुलकर्णी त्यांच्या शैक्षणिक व्याख्यानांमध्ये वारंवार एक महत्त्वाची संकल्पना मांडतात की टाईप-2 डायबेटीस हा केवळ रक्तातील साखर वाढण्याचा आजार नसून, त्यामागे इन्सुलिन रेसिस्टन्स हा मुख्य घटक असू शकतो.

इन्सुलिन रेसिस्टन्स म्हणजे नेमकं काय?
इन्सुलिन हा स्वादुपिंडातून तयार होणारा हार्मोन आहे. त्याचे मुख्य काम म्हणजे रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये पोहोचवून ऊर्जा तयार होण्यास मदत करणे. परंतु जेव्हा शरीरातील पेशी इन्सुलिनला पूर्वीसारखा प्रतिसाद देत नाहीत, तेव्हा स्वादुपिंड अधिकाधिक इन्सुलिन तयार करू लागते. या अवस्थेला इन्सुलिन रेसिस्टन्स म्हणतात. याच टप्प्यावर शरीरात अनेक बदल सुरू होतात.
• पोटाभोवती चरबी वाढते.
• वजन कमी होणे कठीण होते.
• सतत भूक लागते.
• गोड पदार्थांची इच्छा वाढते.
• जेवल्यानंतर झोप येते.
• फॅटी लिव्हर आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोमचा धोका वाढतो.

फक्त कॅलरी कमी केल्याने वजन कमी का होत नाही? डॉ. कुलकर्णी यांच्या मते, अनेक लोक फक्त “कमी खाणे” यावर भर देतात. पण जर इन्सुलिन रेसिस्टन्स कायम असेल तर शरीर चरबी सहज जाळत नाही. म्हणूनच वजन कमी करण्यासाठी फक्त कॅलरी कमी करणे पुरेसे नसून शरीराची इन्सुलिनला प्रतिसाद देण्याची क्षमता सुधारणेही महत्त्वाचे आहे.

वजन कमी न होण्याची ५ सामान्य कारणे:
१. वारंवार खाण्याची सवय – चहा, बिस्किटे, फरसाण, गोड पेये किंवा दिवसभर स्नॅक्स खाल्ल्यामुळे इन्सुलिन वारंवार वाढते आणि चरबी जाळण्याची प्रक्रिया मंदावू शकते.
२. प्रक्रिया केलेले (Processed) अन्न – मैद्याचे पदार्थ, बेकरी पदार्थ, साखरयुक्त पेये आणि जास्त प्रमाणातील रिफाइन्ड कार्बोहायड्रेट्स रक्तातील साखर वेगाने वाढवू शकतात.
३. प्रथिनांची कमतरता – प्रत्येक जेवणात पुरेसे प्रथिने नसल्यास जास्त भूक लागणे, स्नायू कमी होणे आणि वजन घटण्याचा वेग कमी होणे अशी समस्या दिसू शकते.
४. व्यायामाचा अभाव – फक्त चालणे उपयुक्त असले तरी, स्नायू मजबूत करणारे व्यायाम (Strength Training) आणि नियमित शारीरिक हालचाल इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारण्यास मदत करू शकतात.
५. ताण आणि अपुरी झोप – दीर्घकाळ ताण आणि अपुरी झोप यांचा रक्तातील साखर, भूक आणि वजन नियंत्रणावर परिणाम होऊ शकतो.

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या जीवनशैलीविषयक दृष्टिकोनातील महत्त्वाचे स्तंभ.
त्यांच्या सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये मधुमेह व्यवस्थापनासाठी खालील पाच घटकांवर भर दिला जातो:
योग्य आहार (Diet): साखर आणि जास्त प्रक्रिया केलेले अन्न कमी करून संतुलित, पोषक आहार.
व्यायाम (Exercise): नियमित हालचाल, स्नायू बळकट करणारे व्यायाम आणि शरीराच्या क्षमतेनुसार प्रशिक्षण.
ताण व्यवस्थापन (Stress Release): ध्यान, श्वसन, रिलॅक्सेशन यांसारख्या पद्धती.
डिटॉक्स आणि जीवनशैली सुधारणा: शरीर आणि जीवनशैलीतील आरोग्यदायी बदलांवर भर.
वैद्यकीय मार्गदर्शन: औषधे किंवा उपचारांमध्ये कोणताही बदल तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच करणे.

वजन कमी करण्यासाठी ८ व्यावहारिक टिप्स:
• प्रत्येक जेवणात प्रथिनांचा समावेश करा.
• भरपूर हिरव्या भाज्या आणि तंतुमय (फायबरयुक्त) पदार्थ खा.
• साखर आणि गोड पेये टाळा.
• प्रक्रिया केलेले अन्न कमी करा.
• दररोज किमान ३०–४५ मिनिटे शारीरिक हालचाल करा.
• आठवड्यात २–३ वेळा स्ट्रेंथ ट्रेनिंगचा समावेश करा.
• ७–८ तासांची चांगली झोप घ्या.
• ताण कमी करण्यासाठी ध्यान किंवा प्राणायामाचा सराव करा.

डायबेटीसमध्ये फक्त वजन कमी करणे हे अंतिम उद्दिष्ट नसावे. खरे उद्दिष्ट असावे—
इन्सुलिन रेसिस्टन्स कमी करणे,
रक्तातील साखरेवर चांगले नियंत्रण मिळवणे,
स्नायूंची ताकद वाढवणे,
पोटावरील चरबी कमी करणे,
आणि दीर्घकालीन आरोग्य सुधारणे.

वजन कमी होणे हे अनेकदा योग्य जीवनशैली, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि चांगल्या मधुमेह नियंत्रणाचे नैसर्गिक परिणाम असू शकतात.