पूर्वी डायबिटीस म्हणजे साधारणपणे चाळिशीनंतर किंवा पन्नाशीनंतर होणारा आजार, अशी अनेकांची समजूत होती. पण आज परिस्थिती बदलत आहे. अनेक तरुणांना वयाच्या २५, ३० किंवा ३५ व्या वर्षीच टाइप २ डायबिटीसचे निदान होत आहे. काही तरुण दिसायला बारीक असतात, नियमित कामावर जातात आणि त्यांना कोणताही मोठा त्रास जाणवत नाही. तरीसुद्धा रक्ततपासणी केल्यानंतर त्यांची साखर वाढलेली आढळते. मग प्रश्न पडतो की, इतक्या कमी वयात डायबिटीस होण्यामागचं नेमकं कारण काय?

वयाच्या २५–३० व्या वर्षीच डायबिटीस? जाणून घ्या त्यामागची खरी कारणं!

फक्त गोड पदार्थ खाल्ल्यामुळे डायबिटीस होतो का? की आपल्या बदललेल्या जीवनशैलीमुळे शरीरात काही वेगळे बदल होत आहेत? चला, हे सविस्तर समजून घेऊया.

१. इन्सुलिन रेझिस्टन्स — टाइप २ डायबिटीसमागील महत्त्वाचं कारण
डायबिटीस समजून घेण्यासाठी सर्वप्रथम इन्सुलिन म्हणजे काय, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. आपण जे अन्न खातो, त्यातील कार्बोहायड्रेट्सचे पचन होऊन ग्लुकोज तयार होतो. हा ग्लुकोज रक्तामध्ये मिसळतो. रक्तातील ग्लुकोज शरीरातील पेशींना ऊर्जेसाठी वापरता यावा, यासाठी इन्सुलिन हा हार्मोन महत्त्वाची भूमिका बजावतो. इन्सुलिनची निर्मिती स्वादुपिंडामध्ये होते. मात्र काही व्यक्तींमध्ये शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. यालाच इन्सुलिन रेझिस्टन्स म्हणतात. सुरुवातीला शरीर अधिक इन्सुलिन तयार करून रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करते. परंतु कालांतराने स्वादुपिंडाला पुरेसे इन्सुलिन तयार करता आले नाही, तर रक्तातील साखर वाढू लागते. या प्रक्रियेतून प्रीडायबिटीस आणि पुढे टाइप २ डायबिटीस विकसित होऊ शकतो. म्हणूनच रक्तातील साखर वाढण्यापूर्वीही शरीरात चयापचयाशी संबंधित बदल सुरू झालेले असू शकतात.

२. सतत बसून काम करणे
आज अनेक तरुणांची दिनचर्या कशी असते? सकाळी उठायचं, ऑफिसला जायचं, दिवसभर संगणकासमोर बसायचं आणि संध्याकाळी घरी आल्यावर मोबाइल किंवा टीव्ही पाहायचा. या संपूर्ण दिनचर्येत शरीराची हालचाल अत्यंत कमी होते. आपल्या शरीरातील स्नायू रक्तातील ग्लुकोज वापरण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. नियमित शारीरिक हालचाल आणि व्यायामामुळे स्नायूंची इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारण्यास मदत होते. मात्र सतत बसून राहण्याच्या सवयीमुळे शरीराची ऊर्जा खर्च करण्याची क्षमता कमी होते. त्यामुळे वजनवाढ, पोटाभोवती चरबी आणि इन्सुलिन रेझिस्टन्सचा धोका वाढू शकतो. म्हणूनच तरुणांनी केवळ वजन कमी करण्यासाठी नव्हे, तर शरीरातील इन्सुलिनचे कार्य सुधारण्यासाठीही नियमित व्यायाम करणे आवश्यक आहे.

३. फास्ट फूड आणि बदललेली खाण्याची पद्धत
आजच्या तरुणांच्या आहारात मोठा बदल झाला आहे. पूर्वी घरगुती जेवणाला अधिक महत्त्व दिले जायचे. मात्र आता पिझ्झा, बर्गर, फ्रेंच फ्राइज, पॅकेज्ड स्नॅक्स, बेकरी पदार्थ आणि गोड पेये यांचे सेवन वाढले आहे. या पदार्थांमध्ये अनेकदा जास्त कॅलरी, अतिरिक्त साखर, मीठ आणि अस्वास्थ्यकर चरबी असते. अशा पदार्थांचे वारंवार आणि जास्त प्रमाणात सेवन केल्याने वजन वाढू शकते. विशेषतः पोटाच्या आतील अवयवांभोवती चरबी जमा झाल्यास इन्सुलिन रेझिस्टन्सचा धोका वाढतो. मात्र एक गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे. भात, पोळी किंवा एखादा गोड पदार्थ खाल्ल्यामुळेच डायबिटीस होतो, असे नाही. आहाराचे एकूण प्रमाण, गुणवत्ता, आनुवंशिकता, शरीराचे वजन आणि शारीरिक हालचाल या सर्वांचा एकत्रित परिणाम महत्त्वाचा असतो.

४. अपुरी झोप — तरुणांमधील वाढती समस्या
आज अनेक तरुण रात्री उशिरापर्यंत जागे असतात. मोबाइल, सोशल मीडिया, वेब सिरीज, ऑनलाइन गेमिंग किंवा कामाचा ताण यामुळे झोपेची वेळ सतत बदलते. काही तरुणांना रोज केवळ पाच ते सहा तास झोप मिळते. पण अपुऱ्या झोपेचा परिणाम फक्त थकवा येण्यापुरता मर्यादित नसतो. झोपेच्या कमतरतेमुळे शरीरातील भूक नियंत्रित करणाऱ्या हार्मोन्सवर परिणाम होऊ शकतो. तसेच इन्सुलिन संवेदनशीलता कमी होण्यास हातभार लागू शकतो. त्यामुळे वजन नियंत्रण कठीण होऊ शकते. दीर्घकाळ अपुरी झोप आणि अनियमित दिनचर्या असल्यास टाइप २ डायबिटीसचा धोका वाढू शकतो. म्हणूनच तरुणांनी रोज सात ते नऊ तास नियमित आणि चांगली झोप घेण्याचा प्रयत्न करावा.

५. मानसिक ताण आणि डायबिटीस
आज तरुणांवर शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय, आर्थिक जबाबदाऱ्या आणि करिअर यांचा मोठा ताण असतो. सततच्या मानसिक ताणामुळे शरीरातील कॉर्टिसॉल आणि इतर तणावाशी संबंधित हार्मोन्सच्या कार्यावर परिणाम होतो. कॉर्टिसॉलमुळे काही परिस्थितींमध्ये रक्तातील ग्लुकोज वाढू शकतो. तणावामुळे झोप कमी होणे, जास्त खाणे आणि व्यायामाकडे दुर्लक्ष होणे अशा सवयीही निर्माण होतात. या सर्व गोष्टी एकत्रितपणे टाइप २ डायबिटीसचा धोका वाढवू शकतात. त्यामुळे मानसिक आरोग्याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

६. पोटाची चरबी आणि डायबिटीस यांचा संबंध
काही तरुणांचे वजन फार जास्त नसते. पण त्यांचे पोट पुढे आलेले असते. यामागे पोटाच्या आतील अवयवांभोवती जमा होणारी चरबी हे एक कारण असू शकते. या चरबीला व्हिसरल फॅट म्हणतात. व्हिसरल फॅटचे प्रमाण वाढल्यास शरीरात दाह निर्माण करणाऱ्या प्रक्रियांना चालना मिळू शकते.तसेच इन्सुलिन रेझिस्टन्सचा धोका वाढू शकतो. भारतीय आणि इतर दक्षिण आशियाई व्यक्तींमध्ये तुलनेने कमी बीएमआय असतानाही पोटाभोवती चरबी आणि टाइप २ डायबिटीसचा धोका वाढलेला असू शकतो. म्हणूनच फक्त वजनकाट्यावरील आकडा पाहणे पुरेसे नाही. कंबरेचा घेर आणि शरीरातील चरबीचे वितरण यांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.

• कुटुंबात डायबिटीस असल्यास तरुणांना धोका अधिक असतो का?
होय.
आई-वडील किंवा जवळच्या रक्ताच्या नात्यातील व्यक्तींना टाइप २ डायबिटीस असल्यास तो होण्याची शक्यता वाढू शकते. यामागे आनुवंशिक घटक महत्त्वाचे असतात. मात्र कुटुंबात डायबिटीस आहे म्हणजे तो तुम्हाला होणारच, असे नाही. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण आणि पुरेशी झोप यामुळे टाइप २ डायबिटीसचा धोका कमी करता येऊ शकतो. विशेषतः कुटुंबात डायबिटीसचा इतिहास असलेल्या तरुणांनी आपल्या आरोग्याकडे लवकर लक्ष देणे आवश्यक आहे.

• तरुणांमध्ये डायबिटीसची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?
टाइप २ डायबिटीस सुरुवातीच्या टप्प्यात अनेकदा कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दाखवत नाही. मात्र काही व्यक्तींमध्ये पुढील लक्षणे दिसू शकतात.
१. वारंवार तहान लागणे.
२. वारंवार लघवीला जावे लागणे.
३. सतत थकवा जाणवणे.
४. भूक वाढणे.
५. विनाकारण वजन कमी होणे.
६. डोळ्यांसमोर धूसर दिसणे.
७. जखमा उशिरा बऱ्या होणे.
८. वारंवार त्वचेचे किंवा बुरशीजन्य संसर्ग होणे.
९. मानेभोवती किंवा काखेत त्वचा काळपट आणि जाडसर होणे. हे इन्सुलिन रेझिस्टन्सचे एक लक्षण असू शकते. ही लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन योग्य तपासण्या कराव्यात.

• प्रीडायबिटीस म्हणजे काय?
प्रीडायबिटीस म्हणजे रक्तातील साखरेचे प्रमाण सामान्यपेक्षा जास्त असणे, पण ते अद्याप डायबिटीसच्या निदानासाठी आवश्यक पातळीपर्यंत न पोहोचणे. ही अवस्था म्हणजे शरीराकडून मिळणारा एक महत्त्वाचा इशारा आहे. प्रीडायबिटीस असलेल्या अनेक व्यक्तींना कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे रक्ततपासणी केल्याशिवाय ही समस्या लक्षात येत नाही.

सामान्यतः एचबीए१सी तपासणीमध्ये पुढील प्रमाणे निष्कर्ष लावले जातात.
५.७ टक्क्यांपेक्षा कमी — सामान्य मर्यादा.
५.७ ते ६.४ टक्के — प्रीडायबिटीस.
६.५ टक्के किंवा त्यापेक्षा अधिक — डायबिटीसची शक्यता.

     डायबिटीसचे निदान करण्यासाठी अनेकदा दुसऱ्या तपासणीद्वारे पुष्टी करणे आवश्यक असते. काही वैद्यकीय परिस्थितींमध्ये एचबीए१सीचा निकाल दिशाभूल करणारा असू शकतो. प्रीडायबिटीसच्या अवस्थेत योग्य जीवनशैलीतील बदल केल्यास टाइप २ डायबिटीस होण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी करता येऊ शकतो.

• तरुणांनी डायबिटीस टाळण्यासाठी नेमके काय करावे?
डायबिटीसचा धोका कमी करण्यासाठी अगदी साध्या सवयी उपयुक्त ठरू शकतात.

पहिली सवय — नियमित व्यायाम
     आठवड्याला किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम करा. यामध्ये वेगाने चालणे, सायकल चालवणे किंवा पोहणे यांचा समावेश करू शकता. आठवड्यातून किमान दोन दिवस स्नायू बळकट करणारे व्यायाम करा.

दुसरी सवय — योग्य आहार
     रोजच्या जेवणात भाज्या, डाळी, कडधान्ये, संपूर्ण धान्ये आणि योग्य प्रमाणात प्रथिने असलेले पदार्थ घ्या. अतिरिक्त साखर असलेली पेये आणि अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ कमी करा.

तिसरी सवय — वजन आणि कंबरेचा घेर नियंत्रणात ठेवा .
     विशेषतः पोटाभोवती अतिरिक्त चरबी जमा होऊ देऊ नका.

चौथी सवय — पुरेशी झोप
     रोज सात ते नऊ तास झोप घेण्याचा प्रयत्न करा.

पाचवी सवय — मानसिक ताण नियंत्रित करा
     ध्यान, योग, श्वसनाचे व्यायाम आणि नियमित शारीरिक हालचाल यांचा दिनचर्येत समावेश करा.

सहावी सवय — नियमित आरोग्य तपासणी
     कुटुंबात डायबिटीस असल्यास, वजन जास्त असल्यास किंवा इतर जोखीम घटक असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्तातील साखरेची तपासणी करा.

• तरुण वयात डायबिटीस झाल्यास तो बरा होऊ शकतो का?
हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. टाइप २ डायबिटीस असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये वजन कमी करणे, आहारातील बदल आणि नियमित व्यायाम यांच्या मदतीने रक्तातील साखरेचे प्रमाण डायबिटीसच्या मर्यादेपेक्षा खाली आणणे शक्य असते. काही रुग्णांमध्ये औषधांशिवाय किमान तीन महिने एचबीए १सी ६.५ टक्क्यांपेक्षा कमी राहिल्यास त्या अवस्थेला डायबिटीस रिमिशन म्हणतात. मात्र रिमिशन म्हणजे डायबिटीस कायमचा बरा झाला, असे नाही. पुन्हा वजन वाढल्यास किंवा इतर कारणांमुळे रक्तातील साखर वाढू शकते. तसेच प्रत्येक व्यक्तीला रिमिशन मिळेलच असे नाही. टाइप १ डायबिटीस हा वेगळा आजार असून त्यामध्ये इन्सुलिन उपचार अत्यावश्यक असतात. त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे किंवा इन्सुलिन बंद करू नयेत.

• तरुणांनी कोणती सर्वात महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवावी?
डायबिटीस हा फक्त वृद्ध व्यक्तींना होणारा आजार नाही. टाइप २ डायबिटीसचा धोका तरुण वयातही निर्माण होऊ शकतो. सतत बसून राहणे, शारीरिक हालचालींचा अभाव, असंतुलित आहार, अतिरिक्त वजन, अपुरी झोप आणि आनुवंशिकता हे सर्व घटक महत्त्वाचे आहेत. मात्र प्रत्येक तरुणाला डायबिटीस होईलच असे नाही. आणि प्रत्येक डायबिटीस रुग्णाच्या आजारामागे चुकीची जीवनशैलीच कारणीभूत असते, असेही नाही. त्यामुळे भीती बाळगण्यापेक्षा योग्य माहिती मिळवणे, जोखीम ओळखणे आणि वेळेवर तपासणी करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

• निष्कर्ष
आजकाल तरुण वयात टाइप २ डायबिटीस होण्यामागे अनेक कारणे आहेत. बदललेली जीवनशैली, इन्सुलिन रेझिस्टन्स, पोटाभोवती वाढणारी चरबी, कमी शारीरिक हालचाल, अनियमित झोप आणि आनुवंशिकता यांचा एकत्रित परिणाम होऊ शकतो. डायबिटीस अचानक एका दिवसात निर्माण होत नाही. टाइप २ डायबिटीस विकसित होण्यापूर्वी अनेकदा शरीरात चयापचयाशी संबंधित बदल सुरू झालेले असतात. म्हणूनच तरुणांनी आपल्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू नये. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, वजन नियंत्रण आणि वेळेवर आरोग्य तपासणी या सवयी लहान वयापासूनच अंगीकारणे आवश्यक आहे. लक्षात ठेवा — डायबिटीस होण्याची वाट पाहण्यापेक्षा आजपासूनच निरोगी जीवनशैली स्वीकारणे हा अधिक चांगला पर्याय आहे.