“मला डायबिटीस आहे… मग मी उपवास करू शकतो का?”

हा प्रश्न अनेक मधुमेहाच्या रुग्णांना पडतो.

विशेषतः नवरात्र, महाशिवरात्र, श्रावण, एकादशी किंवा इतर धार्मिक उपवासाच्या वेळी हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

     डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या डायबिटीसविषयक सामग्रीमध्ये उपवास आणि मधुमेह हा स्वतंत्र विषय आहे. त्यांच्या मते उपवासाकडे केवळ धार्मिक परंपरा म्हणून न पाहता, शरीराची गरज आणि रक्तातील साखरेचे नियंत्रण लक्षात घेऊन पाहणे महत्त्वाचे आहे. 

 डायबिटीस असताना उपवास करता येतो का?
     काही रुग्णांना करता येऊ शकतो, पण प्रत्येक रुग्णाने स्वतःहून उपवास करणे योग्य नाही. कारण डायबिटीस असलेल्या व्यक्तीची औषधे, इन्सुलिन, रक्तातील साखरेची पातळी, वजन, किडनीचे आरोग्य आणि इतर आजार यानुसार परिस्थिती बदलते. विशेषतः इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखर कमी करणारी काही औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये जेवण चुकल्यामुळे हायपोग्लायसेमिया म्हणजे रक्तातील साखर धोकादायकरीत्या कमी होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो. उपवास म्हणजे फक्त बटाटा आणि साबुदाणा नाही! ही अतिशय महत्त्वाची गोष्ट आहे.

अनेक वेळा उपवासाच्या दिवशी आपण नेहमीचे जेवण टाळतो; पण त्याऐवजी:
• साबुदाणा खिचडी.
• बटाट्याचे पदार्थ.
• साबुदाणा वडा.
• तळलेले चिप्स.
• शेंगदाण्याचे जास्त प्रमाण.
• उपवासाचे फराळ.
• गोड पदार्थ .
यांचे सेवन वाढते.

     म्हणजे दिवसभर कमी खाल्ले, पण खाल्लेले पदार्थ मोठ्या प्रमाणात कार्बोहायड्रेट किंवा चरबीयुक्त असतील तर रक्तातील साखरेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

पारंपरिक उपवासाच्या पदार्थांमध्ये बटाटा आणि चिप्स यांसारख्या पदार्थांचा समावेश असल्यामुळे मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी उपवासाचे नियोजन महत्त्वाचे असल्याचे सांगितले आहे.

मग उपवासात काय खावे?
     उपवास करायचा असल्यास फक्त “काय टाळायचे?” यापेक्षा “काय आणि किती खायचे?” हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. उपवासाच्या दिवशी आहाराची निवड करताना:
• प्रथिनांचा योग्य स्रोत.
• भरपूर भाज्या किंवा उपयुक्त तंतुमय पदार्थ.
• योग्य प्रमाणात नैसर्गिक चरबी.
• पुरेसे पाणी.
• अनावश्यक साखर आणि गोड पदार्थ टाळणे.
• तळलेले पदार्थ कमी करणे.

याकडे लक्ष द्यावे.
     डॉ. कुलकर्णी यांच्या अधिकृत सामग्रीमध्येही मधुमेहाच्या व्यवस्थापनासाठी आहार, व्यायाम, ताणाचे व्यवस्थापन आणि सातत्य यावर भर दिलेला आहे.

उपवासामुळे डायबिटीस कमी होतो का?
     उपवास हा काही व्यक्तींमध्ये आहाराचे वेळापत्रक आणि एकूण ऊर्जा सेवन नियंत्रित करण्याचा एक मार्ग असू शकतो. पण “उपवास केला म्हणजे डायबिटीस बरा होतो” असे सरसकट म्हणता येत नाही. मधुमेहाचे नियंत्रण हे आहार, वजन, शारीरिक हालचाल, झोप, ताण, औषधे आणि शरीरातील इन्सुलिन प्रतिरोध यांसारख्या अनेक घटकांवर अवलंबून असते. डॉ. कुलकर्णी यांच्या सामग्रीमध्येही fasting सोबत diet आणि lifestyle यांचा एकत्रित विचार केला जातो.

कोणत्या रुग्णांनी विशेष काळजी घ्यावी?
खालील व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय उपवास करू नये:
 इन्सुलिन घेणारे रुग्ण.
 रक्तातील साखर वारंवार कमी होणारे रुग्ण.
 साखर खूप जास्त किंवा अनियंत्रित असलेले रुग्ण.
 किडनी किंवा हृदयाचा आजार असलेले रुग्ण.
 गर्भवती महिला.
 वृद्ध आणि अशक्त रुग्ण.
 आजारी किंवा संसर्ग झालेला रुग्ण.

उपवास करताना साखर कमी झाली तर?
     ही परिस्थिती दुर्लक्षित करू नका. घाम येणे, हात थरथरणे, चक्कर येणे, अचानक भूक लागणे, अशक्तपणा, हृदयाची धडधड, गोंधळ होणे अशी लक्षणे दिसल्यास रक्तातील साखर तपासणे महत्त्वाचे आहे. साखर कमी असल्यास उपवास चालू ठेवण्याचा हट्ट करू नये. तातडीने योग्य उपचार घ्यावेत.

एक महत्त्वाचा संदेश :
     डायबिटीस असताना प्रश्न फक्त “उपवास करायचा की नाही?” एवढाच नाही.
खरा प्रश्न आहे:“माझ्या शरीरासाठी कोणत्या प्रकारचा उपवास, किती वेळ आणि कोणत्या आहारासोबत सुरक्षित आहे?”
म्हणून प्रत्येक मधुमेहाच्या रुग्णासाठी एकच नियम लागू होत नाही.

निष्कर्ष:
     डायबिटीस आहे म्हणून उपवास कायमचा बंद करावा लागतो असे नाही.पण उपवासाच्या नावाखाली साबुदाणा, बटाटा, तळलेले पदार्थ आणि गोड पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाणेही योग्य नाही. उपवास करायचा असल्यास रक्तातील साखर, औषधे आणि आपल्या आरोग्याची स्थिती लक्षात घेऊन योग्य नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे. आणि जर तुम्ही इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखर कमी करणारी औषधे घेत असाल, तर उपवास सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे विशेष महत्त्वाचे आहे.

उपवास करा—पण शरीराची गरज समजून, योग्य पद्धतीने आणि सुरक्षितपणे.