औषधे घेऊनही शुगर वाढतेय — चूक कुठे होते? 

     “मी रोज डायबिटीसची औषधे घेतो, तरी माझी शुगर कमी का होत नाही?” हा प्रश्न अनेक मधुमेहाच्या रुग्णांना पडतो. साखर जास्त असते, तर काहींचे तीन महिन्यांचे सरासरी साखरेचे प्रमाण अपेक्षेप्रमाणे कमी होत नाही. मग फक्त औषधांमध्येच समस्या असते का? नेहमीच नाही. मधुमेह नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषधांसोबत आहार, शारीरिक हालचाल, झोप, ताणतणाव, वजन आणि शरीरातील इन्सुलिन प्रतिरोध या अनेक गोष्टी महत्त्वाच्या असतात.

१. फक्त साखर बंद केली म्हणजे मधुमेह नियंत्रणात येतो का? 
     अनेक लोक चहा-साखर, मिठाई आणि गोड पदार्थ पूर्णपणे बंद करतात. पण त्याच वेळी पोळी, भात, बटाटा, फरसाण, बेकरी पदार्थ किंवा इतर पिष्टमय पदार्थांचे प्रमाण जास्त राहू शकते. म्हणून फक्त साखर कमी करण्यापेक्षा संपूर्ण आहाराकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. आपण काय खातो, किती खातो आणि किती वेळा खातो याचा रक्तातील साखरेवर परिणाम होतो. 

२. “गोळी घेतली आहे, त्यामुळे काहीही खाऊ शकतो” हा गैरसमज:
     हा मधुमेहामध्ये आढळणारा एक सामान्य गैरसमज आहे. “मी औषध घेतले आहे, त्यामुळे आज थोडे जास्त खाल्ले तरी चालेल.” असे वारंवार केल्यास औषध घेत असूनही रक्तातील साखर वाढू शकते. औषध हे उपचाराचा एक भाग आहे. त्यासोबत योग्य आहार आणि नियमित शारीरिक हालचालही आवश्यक असते.

३. शरीरातील इन्सुलिन प्रतिरोध वाढलेला असू शकतो:
     प्रकार दोन मधुमेहामध्ये शरीरातील इन्सुलिन प्रतिरोध ही महत्त्वाची समस्या असू शकते. इन्सुलिन हे शरीरातील रक्तातील साखर पेशींमध्ये पोहोचवण्यासाठी महत्त्वाचे संप्रेरक आहे. पण शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नसतील, तर रक्तातील साखर वाढू शकते. यामुळे काही वेळा औषधे घेत असूनही साखरेचे प्रमाण अपेक्षेप्रमाणे कमी होत नाही.

 ४. वजन वाढणे आणि पोटाची चरबी:
     वजन वाढणे, विशेषतः पोटाभोवती चरबी वाढणे, शरीरातील चयापचयाच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकते. म्हणून मधुमेह नियंत्रणात आणताना फक्त रक्तातील साखरेचा आकडा पाहणे पुरेसे नाही. वजन, कंबरेचा घेर, आहार आणि शारीरिक हालचाल यांच्याकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. 

५. शारीरिक हालचाल कमी असणे:
     दिवसभर बसून काम करणे आणि दिवसातून काही मिनिटे चालणे एवढीच हालचाल असेल, तर ती प्रत्येकासाठी पुरेशी असेलच असे नाही. नियमित शारीरिक हालचालीमुळे शरीराची इन्सुलिनला प्रतिसाद देण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. 
डॉक्टरांनी परवानगी दिल्यास: चालणे + स्नायू मजबूत करणारे व्यायाम + दिवसभरातील नियमित हालचाल याकडे लक्ष देणे उपयुक्त ठरते.

६. झोप आणि मानसिक ताण:
     काही लोक म्हणतात, “मी आहार व्यवस्थित घेतो, औषधेही नियमित घेतो, पण सकाळची शुगर जास्तच असते.” यामागे अनेक कारणे असू शकतात. अपुरा झोपेचा कालावधी, सततचा मानसिक ताण आणि अनियमित जीवनशैली यांचा रक्तातील साखरेच्या नियंत्रणावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून मधुमेह नियंत्रणासाठी केवळ आहार आणि औषधेच नव्हे, तर चांगली झोप आणि ताणतणावाचे योग्य व्यवस्थापन देखील महत्त्वाचे आहे.

७. औषधे स्वतःहून वाढवणे किंवा कमी करणे:
     रक्तातील साखर वाढली म्हणून स्वतःहून औषधाचा डोस वाढवणे योग्य नाही. त्याचप्रमाणे साखर कमी झाली म्हणून औषध अचानक बंद करणेही योग्य नाही. काही औषधांमुळे रक्तातील साखर खूप कमी होण्याचा धोका असू शकतो. म्हणून औषधांमध्ये कोणताही बदल डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच करावा.

८. एका दिवसाची साखर पाहून निष्कर्ष काढू नका:
     एका दिवसाची उपाशीपोटी किंवा जेवणानंतरची साखर पाहून संपूर्ण मधुमेह नियंत्रणाचा निर्णय.
डॉक्टर आवश्यकतेनुसार: 
• उपाशीपोटी रक्तातील साखर 
• जेवणानंतरची रक्तातील साखर 
• तीन महिन्यांची सरासरी साखर 
• वजन 
• कंबरेचा घेर 
• इतर आवश्यक तपासण्या 
यांचा एकत्रित विचार करतात. 

मग नेमके काय करायचे? 
     जर औषधे नियमित घेऊनही रक्तातील साखर वाढत असेल, तर फक्त एकच प्रश्न विचारू नका— “माझी औषधे काम करत नाहीत का?” त्याऐवजी संपूर्ण जीवनशैलीचा विचार करा. औषधे + योग्य आहार + वजन नियंत्रण + शारीरिक हालचाल + पुरेशी झोप + ताणतणावाचे व्यवस्थापन या सर्व गोष्टी मधुमेहाच्या नियंत्रणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

एक महत्त्वाचा संदेश :
     रक्तातील साखर वाढली म्हणून घाबरून जाऊ नका. आणि स्वतःहून औषधे वाढवू किंवा बंद करू नका. तुमच्या रक्तातील साखरेच्या नोंदी आणि तीन महिन्यांची सरासरी साखरेचा अहवाल घेऊन डॉक्टरांशी चर्चा करा. कधी कधी औषधांमध्ये बदल करण्याची गरज असू शकते, तर कधी आहार, वजन, व्यायाम, झोप किंवा इतर कारणांकडे लक्ष देण्याची गरज असू शकते.

लक्षात ठेवा: 
     मधुमेह नियंत्रण म्हणजे फक्त साखरेचा आकडा कमी करणे नाही; शरीराचे एकूण चयापचयाचे आरोग्य सुधारणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. म्हणून औषधे घेऊनही साखर वाढत असेल, तर चूक फक्त औषधांची आहे असे समजू नका. संपूर्ण जीवनशैली आणि उपचारपद्धतीचा आढावा घेणे महत्त्वाचे आहे.  महत्त्वाची सूचना:  हा मजकूर केवळ माहितीच्या उद्देशाने आहे. कोणतेही मधुमेहाचे औषध स्वतःहून सुरू, बंद किंवा बदलू नका. आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.