आपले शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी आणि विविध संसर्गांपासून संरक्षण करण्यासाठी मजबूत रोगप्रतिकारशक्ती (Immune System) अत्यंत गरजेची असते. रोगप्रतिकारशक्ती सक्षम करण्यासाठी काही विशेष खनिजे, जीवनसत्त्वे व पोषकतत्त्वे आपल्याला आहारातून मिळवावी लागतात.

खाली अशाच काही घटकांची माहिती सविस्तर दिली आहे:

1) झिंक (Zinc):
झिंक हे एक अत्यावश्यक खनिज असून, ते रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करण्याचे कार्य करते. झिंकमध्ये अँटी-ऑक्सिडंट गुणधर्म असतात जे शरीरातील हानिकारक रसायनांपासून संरक्षण करतात. तसेच, जखमा भरून येणे, त्वचेच्या पेशींची दुरुस्ती आणि शरीराच्या ऊतींचे (tissues) संरक्षण यामध्येही झिंक महत्त्वाची भूमिका बजावतो. झिंकच्या कमतरतेमुळे जखमा उशिरा भरतात आणि शरीर अशक्त होते.

2) लोह (Iron):
लोह हे शरीरासाठी अत्यंत गरजेचे खनिज आहे. याचा मुख्य कार्यभाग म्हणजे शरीरात ऑक्सिजनचे वहन (oxygen transport) करणे. तसेच, लोह ऊर्जा निर्मिती (energy production) साठीही आवश्यक असते. लोहाची कमतरता झाल्यास अनीमिया (रक्ताची कमतरता) होतो, त्यामुळे थकवा जाणवतो आणि रोगप्रतिकारशक्तीही कमी होते. योग्य प्रमाणात लोह घेतल्याने शरीराला उर्जा मिळते, रक्तनिर्मिती सुधारते आणि आजारांपासून बचाव होतो.

3) सेलेनियम (Selenium):
सेलेनियम हे एक सूक्ष्म पण प्रभावी खनिज आहे. याचे कार्य देखील रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणे आणि अँटी-ऑक्सिडंट कार्य करणे हे आहे. याशिवाय, सेलेनियम कर्करोगाच्या प्रतिबंधामध्ये (cancer prevention) महत्त्वाची भूमिका बजावतो. हे पेशींना हानीकारक पदार्थांपासून संरक्षण देते आणि शरीराच्या ऊतींचे आरोग्य राखते.

4) जीवनसत्त्व C (Vitamin C):
विटामिन C हे पाण्यात विद्राव्य (Water-soluble) जीवनसत्त्व असून, हे रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे सर्वात प्रभावी पोषकतत्त्व मानले जाते. यामध्ये अँटी-ऑक्सिडंट गुणधर्म असून हे लोहाचे शोषण सुधारते, जखमा भरून येण्यास मदत करते आणि शरीरातील संयोजी ऊती (connective tissues) तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. याशिवाय, हे त्वचा आणि हाडांच्या आरोग्यासाठीही अत्यंत उपयुक्त आहे.

5) जीवनसत्त्व E (Vitamin E):
विटामिन E हे फॅट-सोल्युबल (चरबीत विद्राव्य) जीवनसत्त्व आहे. हे एक अँटी-ऑक्सिडंट असून त्वचा, डोळे आणि रोगप्रतिकारशक्ती यांचे आरोग्य जपते. हे पेशींच्या आवरणाला (cell membrane) संरक्षण देते आणि शरीरातील वृद्धत्व प्रक्रियेला धीमा करते. त्वचेच्या पोषणासाठी, आणि सुदृढ रोगप्रतिकारशक्तीसाठी विटामिन E आवश्यक आहे.

6) अमिनो आम्ल (Amino Acids):
अमिनो आम्ल हे प्रथिनांचे (proteins) मूलभूत घटक आहेत. आपले शरीर काही अमिनो आम्ल स्वतः निर्माण करू शकत नाही, त्यामुळे ते आहारातून मिळवणे आवश्यक असते. ही अमिनो आम्ले शरीराच्या पेशींच्या निर्मिती, दुरुस्ती, स्नायूंच्या वाढी, आणि रोगप्रतिकारशक्ती सुदृढ करण्यासाठी मदत करतात. विशेषतः मुलांच्या वाढीमध्ये, खेळाडूंसाठी आणि आजारातून सावरणाऱ्या व्यक्तींना अमिनो आम्ल आवश्यक असतात.

कोणत्या अन्नातून हे घटक मिळतात?
(Where to find them?)

पोषकतत्त्व (Nutrient)                                               अन्नघटक (Food Items)

झिंक (Zinc)                                                भोपळ्याच्या बिया, उकडलेले हरभरे, मोरिंगा (शेगवा), सुर्यफूल बिया
लोह (Iron)                                                  पालक, गूळ, मोरिंगा, डाळी
सेलेनियम (Selenium)                                   ब्राझील नट्स, अंडी, मशरूम, दही
विटामिन C                                                  आवळा, पेरू, शिमला मिर्च, लिंबू, पपई, संत्री
विटामिन E                                                  सुर्यफूल बिया, बदाम, शेंगदाणे, हॅझलनट्स
अमिनो आम्ल (Proteins)                               खिचडी, अंडी, अंकुरित धान्य, चिया बिया, शेंगा, संपूर्ण गहू पीठ

डायबेटीस आणि रोगप्रतिकारशक्ती:

मधुमेह झालेल्या व्यक्तींची रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity) तुलनेत कमी असते. अशा वेळी जखमा उशिरा भरतात, संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते आणि शरीर पुनरुत्पादन प्रक्रियेत धीमे कार्य करते. झिंक आणि विटामिन C यामुळे जखमा लवकर भरतात व पेशींची दुरुस्ती जलद होते. सेलेनियम आणि विटामिन E अँटी-ऑक्सिडंट्स असल्यामुळे शरीरात जमा होणाऱ्या हानिकारक मुक्त रेणूंना (free radicals) निष्प्रभ करतात, जे मधुमेह व हृदयरोगांसारख्या विकारांमध्ये महत्त्वाचे असते. यावर उपाय म्हणजे नैसर्गिक स्रोतांमधून मिळणारे पोषक घटक आहारात समाविष्ट करणे.

आजच्या युगात फक्त औषधांवर अवलंबून राहणे हे कोणत्याही लाइफस्टाईल आजाराचे कायमस्वरूपी समाधान नाही. मधुमेह आणि इतर जीवनशैली विकारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी “रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे पोषकतत्त्वे + संतुलित आहार + नियमित व्यायाम + सकारात्मक मानसिकता” हाच सुवर्णमंत्र आहे. आपल्या आहारात झिंक, लोह, जीवनसत्त्व C व E, सेलेनियम आणि अमिनो आम्लांचा समावेश केल्याने केवळ प्रतिकारशक्तीच नव्हे तर शरीराची एकूण प्रतिकारक क्षमता व चयापचय (Metabolism) सुधारते जे डायबेटीस आणि जीवनशैली विकारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आवश्यक आहे.

रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत ठेवण्यासाठी वर दिलेले खनिजे, जीवनसत्त्वे व पोषकतत्त्वे आवश्यक आहेत. ही पोषकद्रव्ये नैसर्गिक अन्नातून घेणे अधिक सुरक्षित व फायदेशीर ठरते. आपल्या रोजच्या आहारात विविध रंगांची फळे-भाज्या, धान्य, डाळी, बिया, सुकामेवा यांचा समावेश करून आपण नैसर्गिकरित्या आरोग्य सशक्त बनवू शकतो.