इन्सुलिन सुरू केल्यानंतर ते आयुष्यभर घ्यावे लागते का?

“डॉक्टरांनी इन्सुलिन सुरू केले म्हणजे आता ते आयुष्यभर घ्यावे लागणार!”

     मधुमेहाच्या रुग्णांमध्ये ही भीती खूप सामान्य आहे. पण इन्सुलिन सुरू केले म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला ते आयुष्यभर घ्यावेच लागते, असे नाही. इन्सुलिनची गरज प्रत्येक रुग्णामध्ये वेगवेगळी असते आणि त्यामागचे कारण समजून
घेणे महत्त्वाचे आहे.

इन्सुलिन म्हणजे नेमके काय?
     आपल्या शरीरात स्वादुपिंडातून इन्सुलिन नावाचे संप्रेरक तयार होते. रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये पोहोचवण्यामध्ये इन्सुलिनची महत्त्वाची भूमिका असते. मधुमेहामध्ये शरीरात इन्सुलिन कमी पडू शकते किंवा शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. याला इन्सुलिन प्रतिरोध म्हणतात.

इन्सुलिन सुरू केले म्हणजे आयुष्यभर?
नेहमीच नाही.
     विशेषतः प्रकार-२ मधुमेहामध्ये काही परिस्थितींमध्ये इन्सुलिन काही काळासाठी द्यावे लागू शकते.
उदाहरणार्थ:
 रक्तातील साखर खूप वाढलेली असेल.
 निदानाच्या वेळी साखर अत्यंत जास्त असेल.
 वजन झपाट्याने कमी होत असेल.
 शरीरावर आजारपणाचा किंवा संसर्गाचा मोठा ताण असेल.
 काही शस्त्रक्रिया किंवा गंभीर आजाराच्या काळात.
 गर्भावस्थेमध्ये काही महिलांना इन्सुलिनची गरज पडू शकते.
 स्वादुपिंडाची इन्सुलिन तयार करण्याची क्षमता कमी झालेली असेल.
अशा परिस्थितीत इन्सुलिन देऊन रक्तातील साखर नियंत्रणात आणली जाते.

काही रुग्णांमध्ये नंतर इन्सुलिन बंद होऊ शकते का?
होऊ शकते.
     विशेषतः प्रकार-२ मधुमेहामध्ये डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली आहार, वजन कमी करणे, नियमित व्यायाम, झोप, ताणाचे व्यवस्थापन आणि योग्य औषधोपचार यामुळे रक्तातील साखर चांगली नियंत्रित झाली तर काही रुग्णांमध्ये इन्सुलिनची मात्रा कमी करता येते किंवा काही परिस्थितीत डॉक्टर ते बंद करण्याचा निर्णय घेऊ शकतात.

     डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या उपलब्ध सामग्रीमध्येही मधुमेहातील रिव्हर्सल, जीवनशैली आणि इन्सुलिन या विषयांवर स्वतंत्र चर्चा आढळते.
पण इन्सुलिन बंद करण्याचा निर्णय स्वतः घेऊ नका! हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
इन्सुलिन घेत असताना रक्तातील साखर नियंत्रणात आली म्हणून स्वतःहून इन्सुलिन बंद करणे धोकादायक ठरू शकते.

डॉक्टर साधारणपणे खालील गोष्टी पाहून निर्णय घेतात:
 उपाशीपोटी रक्तातील साखर
 जेवणानंतरची रक्तातील साखर
 एचबीए१सी
 वजनातील बदल
 शरीराची इन्सुलिन तयार करण्याची क्षमता
 इतर औषधे
 मधुमेहाचा प्रकार
 रुग्णाची एकूण आरोग्यस्थिती

     प्रकार-१ मधुमेहामध्ये परिस्थिती वेगळी आहे. प्रकार-१ मधुमेहामध्ये शरीराची स्वतःची इन्सुलिन तयार करण्याची क्षमता अत्यंत कमी किंवा जवळजवळ नसते. त्यामुळे अशा रुग्णांना इन्सुलिन दीर्घकाळ, सामान्यतः आयुष्यभर घ्यावे लागते. म्हणून “इन्सुलिन सुरू झाले म्हणजे आयुष्यभर” हा नियम सर्व मधुमेहाच्या रुग्णांना लागू होत नाही. मग इन्सुलिनची भीती का वाटते? अनेक रुग्णांना वाटते की इन्सुलिन म्हणजे मधुमेह खूप गंभीर झाला आहे. पण इन्सुलिन हे शिक्षा नाही आणि ते मधुमेह बिघडल्याचे चिन्ह म्हणूनच पाहिले पाहिजे असे नाही. काही वेळा शरीराला त्या क्षणी आवश्यक असलेली इन्सुलिनची मदत देणे हा उपचाराचा योग्य भाग असतो.

एक महत्त्वाचा गैरसमज
    “इन्सुलिन सुरू केले की शरीर इन्सुलिन बनवणे बंद करते.” हा गैरसमज आहे.
इन्सुलिन बाहेरून दिल्यामुळे शरीर कायमचे इन्सुलिन बनवणे बंद करते, असे सरसकट म्हणता येत नाही. मात्र मधुमेहाचा प्रकार, स्वादुपिंडाची क्षमता आणि आजाराची अवस्था यानुसार प्रत्येक रुग्णाची परिस्थिती वेगळी असते.

लक्षात ठेवा
इन्सुलिन सुरू झाले = आयुष्यभर इन्सुलिन घ्यावे लागेल.हे प्रत्येक रुग्णासाठी खरे नाही.
योग्य प्रश्न असा असायला हवा:
“मला इन्सुलिन का सुरू केले आहे आणि माझ्या परिस्थितीत ते किती काळ आवश्यक आहे?”हा प्रश्न आपल्या डॉक्टरांना विचारा.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, इन्सुलिन किंवा इतर मधुमेहाची औषधे स्वतःहून कमी किंवा बंद करू नका.

निष्कर्ष:
     इन्सुलिनची गरज ही प्रत्येक व्यक्तीच्या मधुमेहाच्या प्रकारावर आणि शरीराच्या स्थितीवर अवलंबून असते. प्रकार-२ मधुमेहामध्ये काही रुग्णांना इन्सुलिन तात्पुरते लागू शकते, तर काहींना दीर्घकाळ लागू शकते. प्रकार-१ मधुमेहामध्ये इन्सुलिनची आवश्यकता सामान्यतः कायमची असते. म्हणून इन्सुलिनची भीती बाळगण्यापेक्षा ते का सुरू केले आहे, किती काळ आवश्यक आहे आणि रक्तातील साखर सुरक्षितपणे कशी नियंत्रित ठेवायची हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.