डायबेटीस नियंत्रणासाठी फक्त औषध घेणे पुरेसे नाही. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मते, नियमित जीवनशैलीतील योग्य बदल आणि जागरूकपणे जेवणे (Mindful Eating) हे रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्याचे अत्यंत प्रभावी उपाय आहेत. Mindful Eating म्हणजे जेवताना पूर्णपणे जागरूक राहणे, काय खाल्ले जात आहे, किती खाल्ले आहे, किती वेगाने खाल्ले जात आहे आणि शरीराची तृप्तीची भावना समजणे. अशा प्रकारे जेवण घेतल्यास आपण फक्त खाणार नाही, तर शरीराला आवश्यक पोषणही योग्य प्रमाणात मिळते.

1) नैसर्गिक, पूर्ण अन्नावर भर:
पालेभाज्या, संपूर्ण धान्य, डाळी, फळे आणि प्रोटीनयुक्त पदार्थ खाणे अत्यंत आवश्यक आहे. प्रक्रिया केलेले, मैद्याचे किंवा पॅकेज्ड अन्न खाल्ले तर शरीराला आवश्यक पोषण मिळत नाही आणि रक्तातील साखरेवर नियंत्रण टिकत नाही. सजगतेने आणि विचार करून निवडलेले अन्न शरीराला संतुलित पोषण देऊन रक्तातील साखरेवर सकारात्मक प्रभाव टाकते.

2) खाण्याचा वेग आणि प्रमाण नियंत्रित करा:
वेगाने किंवा लक्ष विचलित करत खाल्लेले जेवण हानीकारक ठरू शकते. जवळजवळ २०–३० मिनिटे हळूहळू जेवण करणे आणि चांगल्या प्रकारे चावणे रक्तातील साखरेवर सकारात्मक परिणाम करते. शरीराला तृप्तीची भावना समजायला वेळ मिळतो, ज्यामुळे अधिक खाण्याची सवय टळते. हे विशेषतः डायबेटीस असलेल्या लोकांसाठी महत्त्वाचे आहे, कारण अचानक खाल्लेले जास्त प्रमाणातील कार्बोहायड्रेट्स रक्तातील साखरेवर लक्षणीय प्रभाव टाकू शकतात.

3) रक्तातील साखरेचा विचार करून खा:
साखर नियंत्रित ठेवण्यासाठी कॉम्प्लेक्स कार्बोहायड्रेट्स, फायबरयुक्त पदार्थ आणि कमी GI अन्न खाणे गरजेचे आहे. जेवण घेताना या बाबी लक्षात ठेविल्यास शरीरास ग्लुकोज योग्य प्रमाणात वापरण्यास मदत होते आणि अचानक साखरेचा उतार-चढाव टळतो Mindful Eating म्हणजे जेवण आणि शरीराच्या गरजांमध्ये संतुलन राखणे.

4) भावनिक किंवा सवयीचे खाणे टाळा:
तणाव, कंटाळा किंवा सवयीमुळे खाल्लेले जेवण डायबेटीस असलेल्या लोकांसाठी धोकादायक ठरू शकते. सर्वप्रथम विचार करा – मी खरोखर भूकेमुळे खाऊन आहे का, की फक्त तणाव किंवा सवयीमुळे? हे समजल्यास आपल्याला अति खाणे टाळता येते आणि रक्तातील साखरेवर नियंत्रण राहते.

5) पारंपरिक जेवण देखील सजगपणे खा:
भारतीय आहाराचा विचार करता, डॉ. भाग्येश सांगतात की भात, रोटी, डाळी, भाज्या यांचा संतुलित आणि योग्य प्रमाणात वापर केल्यास रक्तातील साखरेवर नियंत्रण राहते. Mindful Eating म्हणजे जेवणाची गुणवत्ता, प्रमाण आणि वेळ या सर्व गोष्टींना सजगतेने नियंत्रित करणे.

6) शारीरिक आणि मानसिक जागरूकता:
Mindful Eating केवळ अन्नावर लक्ष केंद्रित करण्यापुरते मर्यादित नाही. जेवताना शरीराची आवश्यकता, तृप्तीची भावना आणि मानसिक अवस्था लक्षात घेणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण आहाराबाबत सजग राहतो, तेव्हा अति खाण्याची सवय कमी होते, पचन सुधारते आणि रक्तातील साखरेवर नियंत्रण राहते.

Mindful Eating चे फायदे:
रक्तातील साखरेवर स्थिर नियंत्रण
पचनसंस्था सुधारते आणि अपचनाची शक्यता कमी होते
तणाव कमी होतो आणि झोप सुधारते
अति खाण्याची सवय टळते
शरीर आणि मनातील संतुलन टिकवते

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मते, सातत्य, सजगता आणि जीवनशैलीतील छोटे पण योग्य बदल हेच डायबेटीस नियंत्रणाचे खरे गुपित आहेत. Mindful Eating म्हणजे फक्त काय खाल्ले जात आहे हे नाही, तर कसे, का आणि किती खाल्ले जात आहे हे समजून घेणे, जे दीर्घकाळासाठी निरोगी जीवनशैली तयार करते.