आजकाल मधुमेह (Diabetes) ही केवळ औषधांवर नियंत्रणात ठेवण्याची आजारपणाची स्थिती राहिलेली नाही, तर ती जीवनशैलीशी थेट जोडलेली समस्या बनली आहे. विशेषतः सकाळचा नाश्ता कसा असावा, यावर दिवसभरातील रक्तातील साखरेची पातळी अवलंबून असते. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी वारंवार सांगतात की, “डायबिटीसमध्ये अन्न बंद करू नका, अन्न समजून घ्या.”

भारतीय नाश्त्यामध्ये पोहे आणि उपमा हे दोन अतिशय लोकप्रिय पर्याय आहेत. मात्र मधुमेहाच्या रुग्णांमध्ये नेहमी प्रश्न निर्माण होतो – पोहे खावेत की उपमा? चला तर मग दोन्हींची सखोल माहिती घेऊया.

पोहे (Poha) – फायदे आणि मर्यादा

पोहे हे तांदळापासून बनवलेले असल्यामुळे ते लवकर पचणारे असतात. त्यामुळेच ते खाल्ल्यानंतर रक्तातील साखर वेगाने वाढण्याची शक्यता असते, विशेषतः जर ते साध्या पांढऱ्या पोह्यांचे आणि कमी भाज्यांचे असतील. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मते पोहे स्वतः वाईट नाहीत, पण त्यांची बनवण्याची पद्धत चुकीची असेल तर ते डायबिटीसमध्ये समस्या निर्माण करतात. केवळ कार्बोहायड्रेट प्रधान नाश्ता रक्तातील साखर अचानक वाढवतो.
पोहे डायबिटीससाठी योग्य कसे बनवता येतील?

लाल किंवा ब्राऊन पोहे वापरावेत (यांचा Glycemic Index कमी असतो)
भरपूर भाज्या – गाजर, मटार, कांदा, शिमला मिरची घालावी
शेंगदाणे, हरभरा, अंकुर यांसारखे प्रोटीन स्रोत जोडावेत
तेलाचे प्रमाण अत्यल्प ठेवावे
प्रमाण मर्यादित ठेवावे (मोठी प्लेट टाळावी)

योग्य बदल केल्यास पोहे हलका, पचनास सोपा आणि साखर नियंत्रणात ठेवणारा नाश्ता ठरू शकतो, विशेषतः ज्यांना सकाळी जड अन्न चालत नाही त्यांच्यासाठी.

उपमा (Upma) – अधिक पोटभरू पर्याय

उपमा हा रवा (सूजी) पासून बनतो. रवा हा तुलनेने हळूहळू पचणारा कार्बोहायड्रेट स्रोत आहे. त्यामुळे उपमा खाल्ल्यानंतर रक्तातील साखर झपाट्याने वाढत नाही. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी सांगतात की, “ज्या अन्नामुळे पोट जास्त वेळ भरलेले राहते, ते डायबिटीसमध्ये जास्त फायदेशीर ठरते.”

उपमाचे फायदे:
पोह्यांच्या तुलनेत जास्त वेळ पोटभर राहते
भूक वारंवार लागत नाही
साखरेत हळूहळू वाढ होते
काम करणाऱ्या लोकांसाठी योग्य नाश्ता

उपमा अधिक डायबिटीस-फ्रेंडली कसा करावा?
भरपूर भाज्या आणि डाळी घालाव्यात
वाटाणे, शेंगदाणे किंवा चणा डाळ वापरावी
तेल कमी ठेवावे
शक्य असल्यास मिलेट्सपासून बनवलेला उपमा (ज्वारी, बाजरी, रागी) वापरावा

मिलेट उपमा हा आजच्या काळात मधुमेहासाठी अत्यंत उत्तम पर्याय मानला जातो, कारण तो लो Glycemic Index असतो.

पोहे vs उपमा – थोडक्यात तुलना
पोटभर राहणे: उपमा जास्त चांगला
हलका नाश्ता: पोहे योग्य
साखर नियंत्रण: योग्य पद्धतीने बनवलेले दोन्ही चालू शकतात
चूक कशामुळे होते?
→ जास्त प्रमाण
→ कमी फायबर
→ फक्त कार्बोहायड्रेट
→ जास्त तेल

डॉ. कुलकर्णी यांच्या मते मधुमेहामध्ये:
उपाशी राहणे चुकीचे आहे
सगळे कार्ब्स बंद करणे चुकीचे आहे
कार्ब + फायबर + प्रोटीन यांचा समतोल अत्यावश्यक आहे
अन्नाची वेळ, प्रमाण आणि संयोजन महत्त्वाचे आहे

मधुमेहाच्या रुग्णांसाठी पोहे की उपमा हा प्रश्न दुय्यम आहे. खरा प्रश्न आहे: –
ते कशापासून बनवले आहेत?
त्यात काय-काय घातले आहे?
किती प्रमाणात खाल्ले जात आहेत

योग्य बदल, योग्य प्रमाण आणि संतुलित घटक असतील तर पोहे आणि उपमा दोन्हीही मधुमेहामध्ये सुरक्षितपणे खाता येतात. हेच डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या आहारतत्त्वज्ञानाचे मूळ आहे:
“समजून खा, घाबरून टाळू नका.”