डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मते, प्री- डायबिटीस ही अशी अवस्था आहे ज्यामध्ये शरीरातील रक्तातील साखरेचेप्रमाण सामान्य मर्यादेपेक्षा वाढलेले असते, पण ते अद्याप डायबिटीसच्या पातळीपर्यंत पोहोचलेले नसते. ही अवस्था शरीरातील इन्सुलिन रेसिस्टन्समुळे निर्माण होते, म्हणजेच शरीर इन्सुलिन या हार्मोनचा योग्य वापर करू शकत नाही. परिणामी, रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये जाण्याऐवजी रक्तातच साचत राहतो. आजच्या धकाधकीच्या आणि आधुनिक जीवनशैलीत, लोकांची शारीरिक हालचाल कमी झाली आहे, आहारात प्रोसेस्ड आणि साखरयुक्त
पदार्थांचे प्रमाण वाढले आहे, तसेच ताणतणाव आणि झोपेचा अभाव देखील मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो. या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे शरीराची चयापचय प्रक्रिया (metabolism) बिघडते आणि प्री- डायबिटीसची सुरुवात होते.

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी प्री- डायबिटीसला एक “warning signal” मानतात. त्यांच्या मते, ही अवस्था म्हणजे शरीर आपल्याला सांगत आहे की “आता बदल करा, नाहीतर पुढे गंभीर परिणाम होऊ शकतात.” पण याचवेळी ते हेही स्पष्ट करतात की ही अवस्था कायमची नसून योग्य वेळी योग्य पावले उचलल्यास पूर्णपणे रिव्हर्स होऊ शकते. त्यांच्या विचारसरणीचा मुख्य आधार हा आहे की फक्त औषधांनी साखर कमी करणे हा उपाय नाही. खरा उपाय म्हणजे जीवनशैलीत बदल करून मूळ कारणावर उपचार करणे. ते सांगतात की नैसर्गिक आणि संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण, पुरेशी झोप आणि ताणतणाव व्यवस्थापन यामुळे शरीराची इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारते आणि रक्तातील साखर हळूहळू नॉर्मल पातळीवर येते. त्यामुळे, ही एक गंभीर पण पूर्णपणे
नियंत्रित आणि सुधारता येणारी अवस्था आहे. योग्य वेळी जागरूकता आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न केल्यास, व्यक्ती डायबिटीसपासून दूर राहून निरोगी आणि सक्रिय जीवन जगू शकतो.

1. प्री- डायबिटीस (मधुमेहपूर्व अवस्था) म्हणजे काय?
प्री- डायबिटीस ही शरीराची सुरुवातीची चेतावणी आहे. या अवस्थेत रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढलेले असते,परंतु ते अजून डायबिटीसच्या धोकादायक स्तरापर्यंत पोहोचलेले नसते. ही अवस्था ओळखणे खूप महत्वाचे आहेकारण या टप्प्यावरच योग्य बदल केले तर पुढे होणारी प्री- डायबिटीस पूर्णपणे टाळता येते. बहुतेक वेळा याची लक्षणे स्पष्ट दिसत नाहीत, त्यामुळे अनेक लोकांना ही अवस्था असल्याचे कळतही नाही. त्यामुळे नियमित तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक ठरते.

2. इन्सुलिन रेसिस्टन्स हे मुख्य कारण
इन्सुलिन हे हार्मोन रक्तातील साखर पेशींमध्ये नेण्याचे काम करते, जेणेकरून शरीर ऊर्जा तयार करू शकेल.परंतु जेव्हा शरीर इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाही, तेव्हा त्या अवस्थेला इन्सुलिन रेसिस्टन्स म्हणतात. या स्थितीत साखर पेशींमध्ये न जाता रक्तातच राहते, त्यामुळे रक्तातील साखर वाढते. दीर्घकाळ असेच चालू राहिल्यास, शरीरावर ताण वाढतो आणि शेवटी डायबिटीस होण्याची शक्यता वाढते.

3. जीवनशैलीचा मोठा प्रभाव
आजकाल अनेक लोकांचा दिवसाचा मोठा भाग बसून जातो—ऑफिसमध्ये, मोबाईलवर किंवा टीव्हीसमोर.यामुळे शरीराची हालचाल कमी होते आणि कॅलरीज जळत नाहीत. त्याचबरोबर, जंक फूड, फास्ट फूड,साखरयुक्त पेये आणि प्रोसेस्ड पदार्थांचा जास्त वापर केल्याने शरीरात चरबी वाढते. विशेषतः पोटाभोवती साठणारी चरबी इन्सुलिन रेसिस्टन्स वाढवते. याशिवाय, अनियमित दिनचर्या आणि उशिरापर्यंत जागरण यामुळे शरीराचे नैसर्गिक चक्र बिघडते.

4. डायबिटीस रिव्हर्स होऊ शकते
ही गोष्ट सर्वात सकारात्मक आहे की डायबिटीस कायमची समस्या नाही. शरीर अजूनही सुधारण्याच्या स्थितीत असते. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, वजन कमी करणे आणि चांगल्या सवयी अंगीकारल्यास शरीराची कार्यक्षमता पुन्हा सुधारते. इन्सुलिनची कार्यक्षमता वाढते आणि साखर पुन्हा सामान्य पातळीवर येऊ शकते. मात्र, यासाठी सातत्य आणि शिस्त आवश्यक आहे.

5. फक्त औषध नाही, lifestyle बदल महत्वाचा
औषधे घेतल्याने रक्तातील साखर तात्पुरती कमी होऊ शकते, परंतु ती मूळ कारण दूर करत नाहीत. जर जीवनशैली बदलली नाही, तर समस्या परत येण्याची शक्यता असते. त्यामुळे डॉ. कुलकर्णी यांचा भर lifestyle सुधारण्यावर असतो. योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि मानसिक आरोग्य यावर लक्ष दिल्यास दीर्घकालीन फायदा मिळतो.

6. योग्य आहार पद्धती
आहार हा नियंत्रणात ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्वाचा घटक आहे. नैसर्गिक, ताजे आणि कमी प्रक्रिया केलेले अन्न खाल्ल्याने शरीराला आवश्यक पोषण मिळते आणि साखरेची पातळी स्थिर राहते. फायबरयुक्त अन्न जसे की भाजीपाला, फळे, संपूर्ण धान्य हे पचन हळू करतात आणि साखर अचानक वाढू देत नाहीत. साखर, मैदा आणि पॅकेज्ड फूड टाळल्याने शरीरावरचा ताण कमी होतो.

7. नियमित व्यायाम आणि हालचाल
व्यायाम केल्याने शरीरातील पेशी इन्सुलिनला अधिक चांगल्या प्रकारे प्रतिसाद देतात. यामुळे रक्तातील साखर पेशींमध्ये जाऊन ऊर्जा तयार होते. दररोज किमान 30-45 मिनिटे चालणे, हलका व्यायाम किंवा योग केल्याने मोठा फायदा होतो. विशेषतः जे लोक जास्त वेळ बसून काम करतात त्यांनी दर 1 तासाने थोडी हालचाल करणे गरजेचे आहे.

8. ताण आणि झोप यांचे महत्त्व
ताणतणाव वाढल्यास शरीरात cortisol सारखे हार्मोन्स वाढतात, जे रक्तातील साखर वाढवतात. त्याचप्रमाणे, अपुरी झोप घेतल्यास शरीराचा metabolic balance बिघडतो. झोपेच्या कमतरतेमुळे भूक वाढते आणि चुकीचे खाण्याचे प्रमाण वाढते. त्यामुळे दररोज 7-8 तासांची शांत आणि पूर्ण झोप घेणे आवश्यक आहे. प्री- डायबिटीस ही एक अशी अवस्था आहे जी योग्य वेळी ओळखून त्यावर काम केल्यास पूर्णपणे रिव्हर्स करता येते. डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मते, औषधांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा जीवनशैलीत सकारात्मक बदल करणे अधिक महत्वाचे आहे. सातत्य, शिस्त आणि जागरूकता यांच्या मदतीने कोणतीही व्यक्ती डायबिटीसपासून दूर राहू शकते आणि निरोगी जीवन जगू शकते.