“मला मधुमेह आहे… मग चहा बंद करावा का?”, “कॉफी प्यायल्याने रक्तातील साखर वाढते का?”

“साखर न घालता चहा घेतला तर तो सुरक्षित आहे का?” हे प्रश्न मधुमेह असलेल्या अनेक व्यक्तींना पडतात. विशेषतः आपल्या देशात चहा ही फक्त एक पेयाची सवय नाही, तर आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक भाग आहे.
सकाळी उठल्यावर चहा…
नाश्त्यानंतर चहा…
कामाच्या वेळी चहा…
संध्याकाळी चहा…
आणि काही जण तर दिवसाला चार-पाच किंवा त्याहून अधिक कप चहा घेतात. मग मधुमेह असताना ही सवय कितपत योग्य आहे?

सर्वप्रथम एक महत्त्वाची गोष्ट:
चहा किंवा कॉफी प्यायल्यानेच मधुमेह होतो असे नाही. पण चहा-कॉफी कशा पद्धतीने घेतली जाते, त्यामध्ये काय घातले जाते आणि दिवसातून किती वेळा घेतली जाते, हे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः आपल्या चहामध्ये असणारी साखर ही मधुमेहाच्या दृष्टीने मोठी समस्या ठरू शकते.
चहामध्ये खरी समस्या कुठे आहे?
समजा तुम्ही दिवसातून चार वेळा चहा पिता. प्रत्येक कपामध्ये एक-दोन चमचे साखर घातली. दिवसातून चार कप म्हणजे साखरेचे प्रमाण नकळत वाढत जाते. आणि ही साखर आपण अनेकदा “जेवण” म्हणून मोजतही नाही. आपल्याला वाटते “मी तर फक्त चहा घेतला.” पण शरीरासाठी ती अतिरिक्त साखरच आहे. म्हणून मधुमेह असलेल्या व्यक्तीने फक्त जेवणातील साखर नाही, तर चहा, कॉफी आणि इतर पेयांमधून जाणारी साखर देखील लक्षात ठेवली पाहिजे.

साखर न घातलेला चहा चालतो का?
इथे थोडा वेगळा विचार करणे आवश्यक आहे. जर चहामध्ये साखर नसेल तर साखरेमुळे होणारा अतिरिक्त भार नक्कीच कमी होतो. पण त्याचा अर्थ असा नाही की दिवसभर कितीही कप चहा घेतला तरी काही फरक पडत नाही. चहा आणि कॉफीमध्ये कॅफिन असते. Bhagyesh Kulkarni यांच्या मते कॅफिनची सवय लागल्यामुळे ते अचानक बंद केल्यावर डोकेदुखी, चिडचिड, थकवा आणि एकाग्रतेत अडचण यांसारखी लक्षणे जाणवू शकतात.

कॅफिनचा शरीरावर काय परिणाम होतो?
कॅफिन हे शरीराला जागृत ठेवणारे उत्तेजक आहे. आपल्याला थकवा जाणवत असताना चहा किंवा कॉफी घेतल्यावर काही काळ ताजेतवाने वाटते. म्हणूनच अनेकांना चहा किंवा कॉफीशिवाय दिवसाची सुरुवातच होत नाही. पण प्रश्न असा आहे— आपण शरीराला नैसर्गिक ऊर्जा देत आहोत की कॅफिनच्या मदतीने थकवा झाकत आहोत? ही गोष्ट विचारात घेणे आवश्यक आहे.

मधुमेह आणि चहा यांचा संबंध:
मधुमेहामध्ये आपले लक्ष्य फक्त साखर कमी करणे नसून संपूर्ण जीवनशैली सुधारण्याचे असावे. चहा घेताना जर त्यामध्ये साखर, बिस्किटे, टोस्ट किंवा इतर कर्बोदकयुक्त पदार्थ घेतले जात असतील तर समस्या वाढू शकते. उदाहरणार्थ— चहा + साखर + बिस्किटे
हा प्रकार अनेकांच्या रोजच्या जीवनाचा भाग असतो. पण मधुमेह असलेल्या व्यक्तीसाठी हा नाश्ता किंवा अल्पोपाहार रक्तातील साखरेवर परिणाम करू शकतो. Dr. Kulkarni यांच्या नाश्त्यावरील सामग्रीमध्ये गोड चहा किंवा कॉफी आणि बिस्किटे हे रक्तातील साखर वेगाने वाढवू शकणाऱ्या पर्यायांमध्ये नमूद केले आहेत.

चहासोबत बिस्किटे मोठी चूक?
अनेकांना वाटते— “मी चहा घेतो, पण जेवण काही घेत नाही.” पण चहासोबत दोन-तीन बिस्किटे खाल्ली तर तेही शरीरात कर्बोदके आणि ऊर्जा वाढवतात. दिवसातून दोन-तीन वेळा असे होत असेल तर त्याचा एकूण परिणाम आणखी वाढू शकतो. म्हणून मधुमेह असताना फक्त चहाकडे न पाहता चहासोबत आपण काय खातो हेही पाहणे आवश्यक आहे.

कॉफीचे काय?
कॉफीबाबतही समान विचार करता येतो. कॉफी स्वतःच साखर नसलेले पेय असू शकते. पण त्यात साखर, गोड पदार्थ किंवा गोड मिश्रण घातले तर परिस्थिती बदलते. त्यामुळे— साधी कॉफी आणि साखरयुक्त कॉफी हे एकच नाही. कॉफी घेताना त्यामध्ये काय मिसळले आहे हे महत्त्वाचे आहे.
दिवसातून अनेक कप चहा-कॉफी घेणे योग्य आहे का? जर तुम्ही दिवसातून पाच-सहा कप चहा किंवा कॉफी घेत असाल, तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा— “मला खरंच एवढ्या कपांची गरज आहे का, की ही फक्त सवय झाली आहे?” विशेषतः आम्लपित्ताच्या संदर्भात म्हणून दिवसाची सुरुवात फक्त चहा-कॉफीने करण्याऐवजी शरीराला पुरेसे पाणी देणे आणि संतुलित आहार घेणे अधिक योग्य ठरू शकते.

मग चहाऐवजी काय प्यावे?
त्यांचा भर चहाची सवय कमी करायची असल्यास पर्यायी पेये वापरण्यावर आहे. म्हणून चहा-कॉफीची सवय कमी करायची असेल तर अचानक स्वतःवर बंधन घालण्याऐवजी हळूहळू प्रमाण कमी करण्याचा प्रयत्न करता येतो.

सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा:
मधुमेहामध्ये समस्या फक्त “चहा”नाही.समस्या अशी असू शकते— चहा + साखर + बिस्किटे + कमी शारीरिक हालचाल + वजन वाढणे + चुकीचा आहार या सर्व गोष्टी एकत्र आल्यास रक्तातील साखरेचे नियंत्रण अधिक कठीण होऊ शकते. म्हणून एका पदार्थाला दोष देण्यापेक्षा संपूर्ण जीवनशैलीकडे पाहणे आवश्यक आहे.

या चुका टाळा:

•  चहामध्ये जास्त साखर घालणे – साखर कमी करणे किंवा टाळणे हा पहिला महत्त्वाचा बदल आहे.
• चहासोबत बिस्किटे खाणे – ही सवय नकळत अतिरिक्त कर्बोदके वाढवू शकते.
• दिवसातून अनेक कप चहा घेणे – सवय किती आहे हे तपासा आणि गरज असल्यास हळूहळू प्रमाण कमी करा.
• चहाला जेवणाचा पर्याय समजणे – चहा शरीराला संतुलित आहाराची जागा घेऊ शकत नाही.
• थकवा आला की लगेच चहा-कॉफी घेणे – आपल्या झोपेचा, आहाराचा आणि शारीरिक हालचालींचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

मधुमेह असताना चहा-कॉफीबद्दल अंतिम संदेश:
चहा किंवा कॉफी हे एकट्याने मधुमेहाचे कारण आहेत असे म्हणणे योग्य नाही. पण त्यामध्ये साखर घालणे, त्यासोबत बिस्किटे किंवा गोड पदार्थ खाणे आणि दिवसातून अनेक वेळा घेण्याची सवय ठेवणे हे मधुमेहाच्या नियंत्रणासाठी योग्य ठरणार नाही. म्हणून स्वतःला हा प्रश्न विचारा— “मला चहाची गरज आहे की मला चहाची सवय लागली आहे? जर सवय असेल तर ती हळूहळू कमी करता येते.

चहा बंद करणे हाच मधुमेहावरचा उपचार नाही.
मधुमेहाच्या व्यवस्थापनासाठी आहार, वजन, शारीरिक हालचाल, झोप, ताणतणाव आणि आवश्यक वैद्यकीय उपचार या सर्वांचा विचार करणे आवश्यक आहे. आणि चहा-कॉफी घेत असाल तर—साखर कमी करा, प्रमाणाकडे लक्ष द्या आणि चहासोबत काय खात आहात हे तपासा.
“मधुमेह आहे म्हणून फक्त चहाला दोष देऊ नका; चहा कसा, किती आणि कशासोबत घेत आहात हे समजून घ्या.”

सवय बदला — जीवनशैली बदला — आणि मधुमेहाच्या नियंत्रणाकडे एक पाऊल पुढे चला.