सकाळी उठल्यावर साखर जास्त का असते?

अनेक मधुमेही व्यक्ती एक प्रश्न वारंवार विचारतात-

“रात्रीची साखर नियंत्रणात असते, मी रात्री जास्त गोडही खात नाही; तरी सकाळी उपाशीपोटी साखर वाढलेली का दिसते?
सकाळची वाढलेली साखर ही केवळ आदल्या दिवशी गोड खाल्ल्यामुळे होत नाही.
त्यामागे शरीरातील इन्सुलिनची कार्यक्षमता, यकृतातून ग्लुकोजची निर्मिती, रात्रीचा आहार, झोप, ताणतणाव, वजन आणि एकूण जीवनशैली यांचा एकत्रित परिणाम असू शकतो.

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या मधुमेह व्यवस्थापनाच्या दृष्टिकोनानुसार, मधुमेहाकडे केवळ रक्तातील साखरेचा आकडा म्हणून न पाहता, इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि शरीराच्या चयापचयातील बिघाड म्हणून पाहणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे सकाळची साखर वाढल्यास फक्त एक दिवसाचा आहार न पाहता संपूर्ण जीवनशैलीचा विचार करणे आवश्यक आहे.

सकाळची साखर वाढण्यामागे कोणती कारणे असू शकतात?
१. इन्सुलिन रेझिस्टन्स
इन्सुलिन हे रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये पोहोचवण्याचे काम करते. परंतु शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नसतील, तर रक्तातील साखर वाढू शकते. रात्रीच्या वेळी शरीराला आवश्यक ऊर्जा देण्यासाठी यकृत काही प्रमाणात ग्लुकोज तयार करून रक्तात सोडते. इन्सुलिनची कार्यक्षमता कमी असल्यास हा ग्लुकोज पेशींमध्ये योग्य प्रकारे वापरला जात नाही. त्यामुळे सकाळी उपाशीपोटी साखर वाढलेली दिसू शकते.

२. पहाटे होणारे हार्मोनल बदल – Dawn Phenomenon
पहाटेच्या वेळेत शरीर दिवसाची तयारी करण्यासाठी काही हार्मोन्स तयार करते. या हार्मोन्समुळे यकृतातून ग्लुकोज रक्तात सोडला जाऊ शकतो. निरोगी व्यक्तीमध्ये इन्सुलिन या वाढलेल्या ग्लुकोजचे संतुलन राखते. परंतु मधुमेह किंवा इन्सुलिन रेझिस्टन्स असल्यास रक्तातील साखर वाढू शकते. या नैसर्गिक प्रक्रियेला किंवा पहाटेच्या वेळेतील साखरवाढ असे म्हटले जाते.

३. रात्री उशिरा किंवा जास्त प्रमाणात जेवणे
रात्री उशिरा जेवणे किंवा मोठ्या प्रमाणात भात, पोळी, मैद्याचे पदार्थ, गोड पदार्थ किंवा इतर कार्बोहायड्रेटयुक्त अन्न घेणे यामुळे रात्री आणि सकाळच्या साखरेवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः रात्रीच्या जेवणानंतर कोणतीही हालचाल न करता लगेच झोपल्यास रक्तातील ग्लुकोजचा वापर कमी होऊ शकतो.

४. झोपेची कमतरता
कमी झोप, वारंवार झोपमोड किंवा झोपेची खराब गुणवत्ता यामुळे शरीरातील हार्मोन्सच्या संतुलनावर परिणाम होऊ शकतो. पुरेशी झोप न मिळाल्यास इन्सुलिनची कार्यक्षमता कमी होण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे रक्तातील साखरेचे नियंत्रण कठीण होऊ शकते.

५. ताणतणाव
मानसिक ताण वाढल्यास शरीरात कॉर्टिसोलसारख्या ताणाशी संबंधित हार्मोन्सचे प्रमाण वाढू शकते. या हार्मोन्सचा रक्तातील साखरेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे आहार योग्य असूनही काही व्यक्तींमध्ये साखरेचे प्रमाण वाढलेले दिसू शकते.

६. वजन आणि पोटावरील चरबी
पोटाभोवती अतिरिक्त चरबी असल्यास इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढण्याची शक्यता असते. म्हणूनच वजन नियंत्रण आणि नियमित शारीरिक हालचाल हे सकाळच्या साखरेच्या व्यवस्थापनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.

Somogyi Effect म्हणजे काय?
Somogyi Effect ही अशी वैद्यकीय संकल्पना आहे की, रात्री झोपेत रक्तातील साखर खूप कमी झाल्यानंतर शरीर संरक्षणात्मक प्रतिक्रिया म्हणून काही हार्मोन्स सोडते. त्यानंतर यकृतातून जास्त ग्लुकोज रक्तात सोडला जाऊ शकतो आणि सकाळी साखर वाढलेली दिसू शकते. मात्र, हा प्रकार किती सामान्य आहे याबाबत आधुनिक वैद्यकीय संशोधनात मतभेद आहेत. त्यामुळे सकाळची साखर वाढली म्हणजे ती Somogyi Effect मुळेच वाढली आहे, असा निष्कर्ष स्वतःहून काढू नये.

जर रात्री घाम येणे, थरथर जाणवणे, अस्वस्थ झोप, भयानक स्वप्ने किंवा सकाळी डोकेदुखी अशी लक्षणे असतील, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रात्रीच्या साखरेचे निरीक्षण करणे आवश्यक असू शकते.

सकाळची साखर कमी करण्यासाठी काय करावे?
डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या जीवनशैलीकेंद्रित दृष्टिकोनानुसार, केवळ एका गोष्टीत बदल करून साखर नियंत्रणात येईल असे नाही. आहार, व्यायाम, झोप, ताण व्यवस्थापन आणि वैद्यकीय मार्गदर्शन या सर्व गोष्टी एकत्र महत्त्वाच्या आहेत.

१. रात्रीच्या जेवणाची वेळ आणि प्रमाण सांभाळा
रात्रीचे जेवण शक्यतो वेळेवर आणि संतुलित प्रमाणात घ्या.
जेवणामध्ये:

• पुरेशा प्रमाणात भाज्या
• योग्य प्रमाणात प्रथिने
• मर्यादित प्रमाणात कार्बोहायड्रेट
यांचा समतोल ठेवण्याचा प्रयत्न करा.

२. जेवणानंतर हलकी शारीरिक हालचाल करा
रात्रीच्या जेवणानंतर काही वेळ हलके चालणे अनेक व्यक्तींना उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, वय, आरोग्यस्थिती आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार व्यायामाचे प्रमाण ठरवावे.

३. वजन नियंत्रणावर लक्ष द्या
पोटावरील अतिरिक्त चरबी कमी झाल्यास इन्सुलिनची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. वजन कमी करण्यासाठी अतिशय कठोर किंवा अचानक आहारबदल करण्याऐवजी दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सवयी विकसित करणे महत्त्वाचे आहे.

४. पुरेशी आणि दर्जेदार झोप घ्या
दररोज नियमित वेळेत झोपणे आणि पुरेशी झोप घेणे हे रक्तातील साखरेच्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त ठरू शकते.

५. ताणतणावाचे व्यवस्थापन करा
श्वसनाचे व्यायाम, ध्यान, योग, निसर्गात वेळ घालवणे किंवा आवडीच्या गोष्टी करणे यामुळे ताण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

६. साखरेची नोंद ठेवा
काही दिवस खालील नोंदी ठेवल्यास डॉक्टरांना कारण शोधण्यास मदत होऊ शकते:
• रात्री जेवण्यापूर्वीची साखर
• जेवणानंतरची साखर
• झोपण्यापूर्वीची साखर
• सकाळची उपाशीपोटी साखर
• रात्रीच्या जेवणाची वेळ आणि प्रकार
• झोपेची वेळ आणि गुणवत्ता

७. औषधे किंवा इन्सुलिनचा डोस स्वतःहून बदलू नका
सकाळची साखर वाढली म्हणून औषधांचा डोस स्वतःहून वाढवणे किंवा कमी करणे धोकादायक ठरू शकते. साखर सातत्याने वाढत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन उपचारांचे पुनर्मूल्यांकन करावे.
सकाळी उपाशीपोटी साखर वाढणे हे अनेक कारणांमुळे होऊ शकते. Dawn Phenomenon, इन्सुलिन रेझिस्टन्स, रात्रीचा आहार, वजन, झोप, ताणतणाव किंवा औषधांच्या परिणामाशी संबंधित घटक यामध्ये भूमिका बजावू शकतात.

डॉ. भाग्येश कुलकर्णी यांच्या जीवनशैलीकेंद्रित दृष्टिकोनातून पाहिले तर, साखरेचा एक आकडा कमी करण्यापेक्षा इन्सुलिन रेझिस्टन्स, आहार, शारीरिक हालचाल, झोप, ताण आणि वैद्यकीय उपचार यांचा एकत्रित विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. सकाळची साखर सतत वाढलेली असल्यास स्वतःहून औषधे बदलू नका. नियमित नोंदी ठेवा आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली कारण शोधून योग्य उपचार करा.